सराव प्रश्नपत्रिका (Full Mock Tests) MPSC Combine Group C Practice 2026 MEDIUM

महाराष्ट्रातील ब्राह्मणेतर चळवळ आणि सत्यशोधक चळवळ यांच्यातील फरकांबाबत खालीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत? (अ) ब्राह्मणेतर चळवळ प्रामुख्याने राजकीय सत्ता व कायदेमंडळातील प्रतिनिधित्वावर केंद्रित होती, तर सत्यशोधक चळवळ ही सामाजिक समता व धार्मिक शोषणाविरुद्धची वैचारिक चळवळ होती. (ब) ब्राह्मणेतर चळवळीचे राजकीय नेतृत्व प्रामुख्याने मराठा वर्गाकडे होते, तर सुरुवातीच्या सत्यशोधक चळवळीत माळी व इतर बहुजन जातींचे नेतृत्व व सहभाग लक्षणीय होता. (क) ब्राह्मणेतर चळवळ केशवराव जेधे, दिनकरराव जवळकर यांच्या नेतृत्वाखाली संघटित झाली, तर सत्यशोधक समाज हा थेट महात्मा जोतीराव फुले यांच्या सत्य व समतावादी तत्त्वज्ञानावर आधारलेला होता.

EN Which of the following statements are correct regarding the distinctions between the Non-Brahmin Movement and the Satyashodhak Samaj movement in Maharashtra? (A) The Non-Brahmin movement was primarily political and aimed at legislative representation, whereas the Satyashodhak movement was focused on social equality and anti-priestly religious reforms. (B) The political leadership of the Non-Brahmin movement was predominantly Maratha, whereas the initial Satyashodhak Samaj had significant leadership and participation from Mali and other backward communities. (C) The Non-Brahmin movement mobilized under leaders like Keshavrao Jedhe and Dinkarrao Javalkar, whereas Satyashodhak Samaj was directly founded on the philosophy of Mahatma Jyotirao Phule.
A
केवळ अ आणि ब Only A and B
B
केवळ अ आणि क Only A and C
C
केवळ ब आणि क Only B and C
✓
अ, ब आणि क (सर्व विधाने योग्य) A, B and C (All statements are correct)
✓ योग्य उत्तर (Correct Answer)
जाहिरात • ADVERTISEMENT
verified योग्य उत्तर: पर्याय (4) - सविस्तर स्पष्टीकरण

सत्यशोधक समाज वि. ब्राह्मणेतर चळवळ - ऐतिहासिक तुलनात्मक अभ्यास:

१. चळवळीचे उद्दिष्ट (Nature of Movement):
• सत्यशोधक चळवळ (स्थापना: २४ सप्टेंबर १८७३): मुख्यत्वे सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक मुक्तीची चळवळ होती. पुरोहितशाहीचे उच्चाटन आणि शूद्र-अतिशूद्रांचे प्रबोधन हे तिचे उद्दिष्ट होते.
• ब्राह्मणेतर चळवळ (विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस): माँटेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणांनंतर (१९१९) मुंबई कायदेमंडळात राजकीय प्रतिनिधीत्व व नोकऱ्यांमध्ये आरक्षण मिळवण्यासाठी सुरू झालेली प्रामुख्याने राजकीय स्वरूपाची चळवळ होती (विधान 'अ' योग्य).
२. सामाजिक नेतृत्व (Caste Representation):
• सत्यशोधक समाजात सुरुवातीस महात्मा फुले, कृष्णराव भालेकर, नारायण मेघाजी लोखंडे यांच्यामुळे माळी, शिंपी, कुंभार व इतर कारागीर जातींचे मोठे संघटन होते.
• विसाव्या शतकातील ब्राह्मणेतर चळवळीचे नेतृत्व छत्रपती शाहू महाराजांच्या प्रेरणेने मराठा समाजातील नेते व सरंजामी घटकांकडे केंद्रित झाले (विधान 'ब' योग्य).
३. विचारवंत व नेतृत्व (Leadership):
• ब्राह्मणेतर चळवळीचे नेतृत्व केशवराव जेधे, दिनकरराव जवळकर, भास्करराव जाधव यांनी केले (पुण्यातील 'तरुण मराठा पक्ष').
• सत्यशोधक समाजाची मूळ चौकट ही महात्मा जोतीराव फुले यांच्या 'गुलामगिरी', 'शेतकऱ्यांचा आसूड' या ग्रंथांतील तत्त्वज्ञानावर उभी होती (विधान 'क' योग्य).

निष्कर्ष: सर्व विधाने (अ, ब, क) वस्तुनिष्ठ व ऐतिहासिकदृष्ट्या सत्य आहेत.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

१९२० च्या दशकात जेधे-जवळकर यांच्या नेतृत्वाखाली ब्राह्मणेतर पक्षाने मुंबई कायदेमंडळात प्रवेश केला. पुढे १९३० च्या सुमारास केशवराव जेधे यांनी काकासाहेब गाडगीळ यांच्या सहकार्याने ब्राह्मणेतर चळवळीचे विलीनीकरण राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये केले.

📌 MPSC Exam Tip:

Satyashodhak Samaj (1873) was primarily a socio-religious reform movement against priestly dominance, whereas the Non-Brahmin movement (1920s) under Jedhe-Javalkar focused directly on electoral politics, legislative quotas, and municipal power.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Comparative Historical Analysis of Socio-Political Movements in Maharashtra:

1. Structural Nature and Objectives:
• Satyashodhak Samaj (founded 1873 by Mahatma Phule): A grassroots socio-religious revolution focused on dismantling priestly hegemony, spreading education, and establishing human dignity.
• Non-Brahmin Movement (post-1919): Primarily focused on gaining legislative representation, bureaucratic employment, and municipal power following Montague-Chelmsford reforms (Statement A is valid).
2. Social Dynamics and Caste Demographics:
• Early Satyashodhak movement mobilized extensively among artisans and lower castes (Mali, Shimpi, Chambhar, etc.) led by Phule, Bhalekar, and Lokhande.
• The 20th-century Non-Brahmin party in the Bombay Presidency had strong rural Maratha agrarian leadership under the patronship of Chhatrapati Shahu Maharaj (Statement B is valid).
3. Leadership Trajectory:
• The aggressive youth leadership of Keshavrao Jedhe and Dinkarrao Javalkar galvanized the Non-Brahmin party in the 1920s, whereas the Satyashodhak philosophy originated from Jyotirao Phule's egalitarian writings (Statement C is valid).

Conclusion: Statements A, B, and C are all historically accurate.

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

Satyashodhak Samaj (1873) was primarily a socio-religious reform movement against priestly dominance, whereas the Non-Brahmin movement (1920s) under Jedhe-Javalkar focused directly on electoral politics, legislative quotas, and municipal power.

📌 MPSC परीक्षा टीप:

१९२० च्या दशकात जेधे-जवळकर यांच्या नेतृत्वाखाली ब्राह्मणेतर पक्षाने मुंबई कायदेमंडळात प्रवेश केला. पुढे १९३० च्या सुमारास केशवराव जेधे यांनी काकासाहेब गाडगीळ यांच्या सहकार्याने ब्राह्मणेतर चळवळीचे विलीनीकरण राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये केले.

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📱 ५०,०००+ MPSC सराव प्रश्न व टेस्ट सिरीज मोफत!

MPSC गट-क, गट-ब आणि राज्यसेवा परीक्षेच्या सर्व मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) थेट मोबाईलवर सोडवा.

Google Play वरून ॲप मिळवा 📲
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF (Year Wise) → Combine Study Guide →