मानव विकास निर्देशांक (HDI) विषयीच्या पुढील विधानांपैकी सत्य विधाने कोणती आहेत? अ) HDI दाखवतो की आर्थिक वृद्धी ही विकासाचे एक साधन आहे पण केवळ एकमात्र साधन नाही. ब) कोणत्याही देशाचा विकासाचा अंतिमत: निकष म्हणून मानवाच्या निवडींचा अवकाश विस्तारण्यावर HDI ने भर दिला आहे. क) मानव सुरक्षा आणि सक्षमीकरणासंबंधी HDI मध्ये प्रतिबिंबीत होत नाहीत. ड) असमानता आणि दारिद्र्य HDI मध्ये प्रतिबिंबीत होत नाहीत. पर्यायी उत्तरे : 1: अ, ब, क, ड 2: अ, ब, क 3: अ, ब, ड 4: अ, ड
EN
Which of the following statements regarding the Human Development Index (HDI) are true?
a) HDI demonstrates that economic growth is a means of development, but not the sole means.
b) HDI emphasizes expanding human choices as the ultimate criterion for assessing a country's development.
c) Human security and empowerment are not reflected in the HDI.
d) Inequality and poverty are not reflected in the HDI.
Answer options:
1: a, b, c, d
2: a, b, c
3: a, b, d
4: a, d
योग्य उत्तर अ, ब, क, ड (सर्व विधाने सत्य - पर्याय 1) आहे.
•
मानव विकास निर्देशांक (HDI) ची तात्विक वैशिष्ट्ये व मर्यादा:
•
अ) सत्य: HDI ने स्पष्ट केले की केवळ GDP किंवा आर्थिक वृद्धी म्हणजे विकास नव्हे; आर्थिक वृद्धी हे मानवी विकासाचे केवळ एक साधन आहे.
•
ब) सत्य: प्रा. अमर्त्य सेन व महबूब-उल-हक यांच्या मते, विकासाचा अंतिम निकष मानवाच्या निवडींचे स्वातंत्र्य (Enlarging human choices) हाच आहे.
•
क) सत्य: पारंपरिक HDI मध्ये राजकीय स्वातंत्र्य, मानवी सुरक्षा (Human security) आणि लोकांचे सक्षमीकरण यांचे मोजमाप थेट समाविष्ट नाही.
•
ड) सत्य: मूळ HDI हा राष्ट्रीय सरासरीवर आधारित असल्याने देशांतर्गत उत्पन्नाची 'असमानता' (Inequality) आणि बहुआयामी दारिद्र्य प्रतिबिंबित करत नाही. (याच मर्यादेमुळे 2010 मध्ये 'असमानता समायोजित HDI' - IHDI आणि बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक - MPI सुरू करण्यात आले).
•
त्यामुळे ही चारही विधाने वस्तुस्थितीनुसार सत्य आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
HDI च्या मर्यादा दूर करण्यासाठी UNDP ने 2010 मध्ये 3 नवीन निर्देशांक सुरू केले: (1) IHDI (Inequality-adjusted HDI) (2) GII (Gender Inequality Index) (3) MPI (Multidimensional Poverty Index).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is a, b, c, d (All statements are true - Option 1).
•
Analytical Dimensions and Limitations of HDI:
•
a) True: HDI established that income growth is merely a tool/means, not the end of development.
•
b) True: Defines development fundamentally as the expansion of human choices and human capabilities.
•
c) True: HDI does not capture political freedoms, human security, or qualitative community empowerment.
•
d) True: Standard HDI measures national aggregate averages, obscuring underlying distributional inequalities and poverty depths (which prompted the creation of IHDI and MPI in 2010).
•
Hence, all four statements are conceptually accurate.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
To address standard HDI's limitations in capturing inequality and deprivation, UNDP launched the Inequality-adjusted HDI (IHDI) and Multidimensional Poverty Index (MPI) in 2010.