खालीलपैकी भारताचे कोणते राज्य उच्च मानव विकास आणि तुलनात्मक कमी उत्पन्न अशी जास्त तफावत दर्शविते ?
EN
Which of the following states of India shows the highest disparity in terms of high human development and comparatively low income?
स्पष्टीकरण:
योग्य उत्तर पर्याय ४ (केरळ) आहे.
•
उच्च मानवी विकास आणि तुलनात्मक कमी उत्पन्नाची तफावत (The Kerala Paradox):
•
केरळ (Kerala) हे भारतातील असे राज्य आहे जेथे दरडोई उत्पन्न महाराष्ट्र, गुजरात किंवा पंजाबपेक्षा कमी किंवा मध्यम असतानाही मानवी विकास निर्देशांक (HDI) देशात सर्वोच्च (प्रथम) आहे.
•
या वैशिष्ट्यपूर्ण विकासाला अर्थशास्त्रात 'केरळ मॉडेल' (Kerala Model of Development) म्हटले जाते.
•
केरळचे महत्त्वाचे सामाजिक निर्देशांक:
•
साक्षरता दर: ९४% (देशात प्रथम)
•
सरासरी आयुर्मान: ७५.२ वर्षे (देशात प्रथम)
•
अर्भक मृत्यू दर (IMR): देशात सर्वात कमी (सुमारे ६ ते १० दर हजार जिवंत जन्मांमागे)
•
लिंगगुणोत्तर: १०८४ (महिलांचे प्रमाण पुरुषांपेक्षा जास्त)
•
याउलट महाराष्ट्र, हरियाणा, गुजरात या राज्यांचे दरडोई उत्पन्न खूप जास्त असले तरी त्यांचे सामाजिक निर्देशांक केरळच्या तुलनेत मागे आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
अमर्त्य सेन यांनी केरळचे उदाहरण देऊन हे स्पष्ट केले की केवळ दरडोई उत्पन्नातील वाढ म्हणजे खरा विकास नव्हे, तर सार्वजनिक आरोग्य, प्राथमिक शिक्षण आणि लोकसहभागातील थेट सुधारणा ही मानवी विकासाची खरी गुरुकिल्ली आहे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Explanation:
The correct answer is Option 4 (Kerala).
•
High Human Development with Comparatively Moderate Income (The Kerala Model):
•
Kerala demonstrates the highest disparity between outstanding human development achievements and moderate per capita income.
•
While states like Maharashtra, Gujarat, Haryana, and Punjab have significantly higher industrial output and per capita State Gross Domestic Product (SGDP), Kerala outperforms all Indian states in social outcomes:
•
Highest literacy rate (>94%)
•
Highest life expectancy (~75.2 years)
•
Lowest Infant Mortality Rate (IMR < 10 per 1,000 live births)
•
Favorable sex ratio (1,084 females per 1,000 males).
•
This phenomenon, known internationally as the 'Kerala Paradox' or 'Kerala Model', proves that social welfare delivery and public provisioning can achieve high human development independently of high industrial income.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Nobel laureate Amartya Sen frequently cites Kerala to demonstrate that high human development can be achieved at relatively low income levels through dedicated public investment in healthcare and basic education.