भारतातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत आणि शेती क्षेत्रामध्ये खालीलपैकी कोणत्या प्रकारची बेरोजगारी सर्वाधिक मुबलक प्रमाणात आढळते?
EN
Which of the following types of unemployment are found in greatest abundance in rural India and the agricultural sector?
योग्य उत्तर हंगामी आणि अदृश्य (प्रच्छन्न) बेरोजगारी या दोन्ही (पर्याय ३) आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
1.
ग्रामीण भारतातील बेरोजगारीचे दुहेरी स्वरूप:
•
अदृश्य / प्रच्छन्न बेरोजगारी (Disguised Unemployment): शेतीमधील मर्यादित जमिनीवर गरजेपेक्षा जास्त मजूर राबत असल्याने त्यांची सीमांत उत्पादकता शून्य असते. व्यक्ती वरवर पाहता कामावर असल्याचे दिसते, परंतु प्रत्यक्षात ती अदृश्य बेरोजगार असते.
•
हंगामी बेरोजगारी (Seasonal Unemployment): शेती हा निसर्गावर आणि मान्सूनवर अवलंबून असलेला हंगामी व्यवसाय आहे. पेरणी आणि कापणीच्या काळात भरपूर काम असते, परंतु वर्षातील उरलेले ४ ते ७ महिने शेतकऱ्यांकडे व शेतमजुरांकडे कोणतेही काम नसते.
•
त्यामुळे ग्रामीण भारतात या दोन्ही प्रकारची बेरोजगारी एकत्रितपणे सर्वाधिक प्रमाणात आढळते.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
चक्रीय आणि घर्षणात्मक बेरोजगारी ही प्रामुख्याने औद्योगिक व विकसित शहरी बाजारपेठांमध्ये आढळते, ग्रामीण भागात नाही.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
ग्रामीण भागातील या दुहेरी समस्येवर मात करण्यासाठीच भारत सरकारने 'महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना' (MGNREGA) सुरू केली, जी अकुशल श्रमिकांना अ-हंगामाच्या काळात किमान १०० दिवसांचा हमी रोजगार पुरवते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Both seasonal and invisible (disguised) unemployment (Option 3).
Detailed Analysis:
1.
The Dual Unemployment Challenge in Rural India:
•
Disguised / Invisible Unemployment: Due to excessive population pressure on fragmented land holdings, surplus family labor works on farms with zero marginal product.
•
Seasonal Unemployment: Since agriculture is reliant on seasonal monsoons and sowing/harvesting calendars, farm workers remain idle for 4 to 7 months a year.
•
Therefore, rural India is characterized by the co-existence of both disguised and seasonal unemployment in large numbers.
Distractor Analysis:
•
Cyclical and frictional unemployment are predominantly urban and industrial phenomena, driven by business cycles and dynamic job searches.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
To mitigate this structural rural reality, MGNREGA provides a legal guarantee of 100 days of manual wage employment during lean agricultural seasons.