खालीलपैकी कोणती तरंगलांबी पदार्थांच्या स्फटिक आंतररचना अभ्यासण्यासाठी वापरतात ?
EN
Which of the following wavelengths are used to study the crystal structure of material?
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
योग्य उत्तर: पर्याय (3) - सविस्तर स्पष्टीकरण
योग्य उत्तर पर्याय 3 (क्ष-किरण तरंगलांबी - X-Rays wavelength) आहे.
स्पष्टीकरण:
•
क्ष-किरण स्फटिकशास्त्र (X-ray Crystallography - ब्रॅगचा नियम):
•
स्फटिकांमधील अणू-अणूंमधील आंतर-प्रतलीय अंतर (interplanar spacing, $d$) हे साधारणपणे $0.1\text{ nm}$ ते $1\text{ nm}$ ($1\text{ \AA}$ ते $10\text{ \AA}$) इतके सूक्ष्म असते.
•
विवर्तन (Diffraction) घडून येण्यासाठी वापरलेल्या तरंगांची तरंगलांबी ही अडथळ्याच्या आकाराच्या समतुल्य असावी लागते.
•
क्ष-किरणांची तरंगलांबी ($0.01\text{ nm}$ ते $10\text{ nm}$) ही स्फटिकांमधील अणूंमधील अंतराशी तंतोतंत जुळते.
•
ब्रॅगच्या नियमानुसार:
$$2d \sin\theta = n\lambda$$
•
म्हणून स्फटिकांची त्रि-मितीय आंतररचना अभ्यासण्यासाठी क्ष-किरण तरंगलांबी वापरली जाते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
विल्यम हेन्री ब्रॅग आणि विल्यम लॉरेन्स ब्रॅग (पिता-पुत्र) यांना क्ष-किरणांद्वारे स्फटिक रचना विश्लेषणासाठी १९१५ चे भौतिकशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळाले होते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option 3 (X-Rays wavelength).
Explanation:
•
X-Ray Crystallography and Bragg's Law:
•
In crystalline lattices, interatomic spacing ($d$) between planes is of the order of $0.1\text{ nm to }1\text{ nm}$ ($1-10\text{ \AA}$).
•
Distinct wave diffraction requires probe wavelengths comparable to obstacle lattice spacings.
•
The wavelength of X-rays precisely matches this crystallographic spacing, satisfying Bragg's Condition:
$$2d \sin\theta = n\lambda$$
•
Consequently, X-rays are the fundamental probe for resolving atomic crystal structures.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
W.H. Bragg and W.L. Bragg received the 1915 Nobel Prize in Physics for developing X-ray diffraction for crystalline analysis.
पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) अतिनील तरंगलांबी (अयोग्य):
हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
⚠️ पर्याय (2) गॅमा तरंगलांबी (फसवणारा पर्याय - Distractor):
हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✓ पर्याय (3) क्ष-किरण तरंगलांबी (अचूक उत्तर):
योग्य उत्तर पर्याय **3 (क्ष-किरण तरंगलांबी - X-Rays wavelength)** आहे.
✗ पर्याय (4) अवरक्त तरंगलांबी (अयोग्य):
हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)
'भौतिकशास्त्र मूलभूत संकल्पना व सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.
🎯 घटक चाचणी
मोफत टेस्ट
भौतिकशास्त्र: गती, प्रकाश व ध्वनी घटक चाचणी
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विशेष चाचणी ०१
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विशेष चाचणी ०२
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
जीवशास्त्र, मानवी आरोग्य व पोषण विभाग चाचणी
घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: भौतिकशास्त्र मूलभूत संकल्पना व सर्वसमावेशक सराव संच
MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'भौतिकशास्त्र मूलभूत संकल्पना व सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.
| क्र. | परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts) |
|---|---|
| 1 | परीक्षेतील अभ्यासक्रम: सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विषयांतर्गत 'भौतिकशास्त्र मूलभूत संकल्पना व सर्वसमावेशक सराव संच' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे. |
| 2 | तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे. |
| 3 | मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात. |
| 4 | वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो. |
| 5 | उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी. |
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: सामान्य विज्ञान व तंत्रज्ञान विषयातील 'भौतिकशास्त्र मूलभूत संकल्पना व सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.
stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)
- या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'क्ष-किरण तरंगलांबी' हे असून ते 'भौतिकशास्त्र मूलभूत संकल्पना व सर्वसमावेशक सराव संच' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
- MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
- परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
- संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
- MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे?
expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'भौतिकशास्त्र मूलभूत संकल्पना व सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकाची तयारी कशी करावी?
expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते?
expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:
२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.