वेदोक्त प्रकरणात लोकमान्य टिळकांनी कोणाची बाजू घेतली होती ?
EN
Whom did Lokmanya Tilak support in the Vedokta episode?
योग्य उत्तर: पर्याय १ (वतनदारांची)
सविस्तर विश्लेषण:
•
वेदोक्त प्रकरण (१८९९–१९०५): कोल्हापूरचे छत्रपती शाहू महाराज कार्तिक स्नानासाठी पंचगंगा नदीवर गेले असताना नारायणभट्ट सेवेकरी हे राजोपाध्ये यांच्या सांगण्यावरून वेदोक्त (वैदिक) मंत्रांऐवजी पुराणोक्त मंत्र म्हणत असल्याचे शाहू महाराजांचे स्नेही राजारामशास्त्री भागवत यांनी महाराजांच्या लक्षात आणून दिले.
•
विवादाचे स्वरूप: शाहू महाराजांनी क्षत्रिय कुलीन असल्याने वेदोक्त मंत्रांचा अधिकार मागितला; परंतु कोल्हापूरचे मुख्य पुरोहित नारायणराव राजोपाध्ये आणि सनातन वतनदारांनी "कलियुगात केवळ ब्राह्मण आणि शूद्र हेच दोन वर्ण आहेत, क्षत्रिय वर्ण उरलेला नाही" असा दावा करून वेदोक्त संस्कार नाकारले.
•
लोकमान्य टिळकांची भूमिका: लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी आपल्या 'केसरी' वृत्तपत्रातून लेख लिहून या प्रकरणात छत्रपती शाहू महाराजांच्या विरोधात भूमिका घेतली आणि पुरोहितांची व सनातनी वतनदारांची बाजू घेतली. टिळकांनी असा युक्तिवाद केला की शाहू महाराज हे क्षत्रिय असल्याचा पुरावा नाही आणि धार्मिक रूढींमध्ये हस्तक्षेप करण्याचा अधिकार राज्यकर्त्यांना नाही.
•
या वादामुळे सत्यशोधक चळवळीला प्रचंड बळ मिळाले आणि शाहू महाराजांनी राजोपाध्यांची वतने जप्त करून 'क्षात्रजगद्गुरू' पदाची निर्मिती केली.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
वेदोक्त प्रकरणामुळे महाराष्ट्रात ब्राह्मण विरुद्ध ब्राह्मणेतर चळवळ (Non-Brahmin Movement) तीव्र झाली.
•
शाहू महाराजांनी १९२० मध्ये सदाशिवराव बेनाडीकर यांची पहिले 'क्षात्रजगद्गुरू' म्हणून नियुक्ती केली.
•
या वादात राजारामशास्त्री भागवत यांनी शाहू महाराजांच्या क्षत्रियत्वाचे आणि वेदोक्त अधिकाराचे ठाम समर्थन केले होते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 1 (Brahmins / Vatandars)
Detailed Analysis:
•
The Vedokta Controversy (1899–1905): During the auspicious Kartik bath at the Panchganga river, Rajarshi Shahu Maharaj discovered that the priest Narayanbhatt, on instructions from hereditary royal priest Rajopadhye, was reciting Puranic rather than Vedic mantras.
•
Core Dispute: Shahu Maharaj, belonging to the royal lineage of Chhatrapati Shivaji, asserted his Kshatriya right to Vedic rites (Vedokta). However, Rajopadhye and high-caste Vatandars argued that in the Kali Yuga only two varnas existed—Brahmins and Shudras—and denied Kshatriya Vedic rituals to the Maratha rulers.
•
Lokmanya Tilak's Stand: Lokmanya Bal Gangadhar Tilak, through editorial columns in *Kesari*, opposed Shahu Maharaj's claims and defended the orthodox Vatandar priests/Brahmins. Tilak argued that hereditary custom should not be violated by state fiat and questioned the Kshatriya lineage claims.
•
In response, Shahu Maharaj confiscated the alienated royal inam lands of Rajopadhye and later created the independent egalitarian monastic seat of *Kshatra Jagadguru*.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
The Vedokta controversy became the primary catalyst for the rise of the organized Non-Brahmin Movement in early 20th-century Maharashtra.
•
In 1920, Shahu Maharaj installed Sadashivrao Patil (Benadikar) as the first *Kshatra Jagadguru*.
•
Progressive Sanskrit scholar Rajaramshastri Bhagwat strongly championed Shahu Maharaj's Vedokta rights against orthodox resistance.