केंद्र-राज्य आर्थिक संबंध आणि राज्यांची वित्तीय स्वायत्तता यांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: (अ) स्वातंत्र्योत्तर काळात केंद्र सरकारने अशा प्रकारे कार्यांचा विस्तार केला आहे की ज्यामुळे राज्ये संपूर्णपणे स्वावलंबी व आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र बनली आहेत. (ब) भारतीय राज्यघटनेनुसार केंद्र सरकारच्या ताब्यातील महसुली स्त्रोत अत्यंत अलवचिक (Inelastic) स्वरूपाचे आहेत. वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने 'असत्य' (खरे नाही) आहे/आहेत?
EN
With reference to Centre-State financial relations and the fiscal autonomy of states, consider the following statements:
(a) Since independence, the Central Government has expanded its functions in such a manner that states have become entirely self-reliant and financially independent.
(b) Under the Indian Constitution, the revenue resources allocated to the Central Government are largely inelastic in nature.
Which of the statements given above is/are NOT correct?
योग्य उत्तर: पर्याय (३) - (अ) आणि (ब) दोन्ही असत्य आहेत.
विश्लेषण:
•
विधान (अ) असत्य आहे: स्वातंत्र्योत्तर काळात विविध योजना, अनुदाने आणि केंद्राद्वारे प्रायोजित योजनांमुळे राज्यांचे केंद्रावरील वित्तीय अवलंबित्व सातत्याने वाढले आहे. राज्ये आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी न होता केंद्रावर अधिक अवलंबून राहिली आहेत, ज्यातून सातत्याने केंद्र-राज्य वित्तीय संघर्षाचे मुद्दे उपस्थित होतात.
•
विधान (ब) असत्य आहे: भारतीय राज्यघटनेच्या भाग XII (कलम २६८ ते २९३) अंतर्गत केंद्र आणि राज्यांमध्ये महसुलाची विभागणी करण्यात आली आहे. यात आयकर, महामंडळ कर, सीमाशुल्क यांसारखे लवचिक (Elastic) आणि उच्च महसूल देणारे कर केंद्राकडे आहेत, तर राज्यांकडील महसूल स्त्रोत मर्यादित आणि अलवचिक (Inelastic) आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
सरकारिया आयोग (१९८३) आणि पुंछी आयोग (२००७) या दोघांनीही राज्यांची वित्तीय स्वायत्तता वाढवण्यासाठी आणि केंद्रावरील त्यांचे वाढते वित्तीय अवलंबित्व कमी करण्यासाठी महसुली वितरणात सुधारणांची शिफारस केली होती.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) - Both (a) and (b) are NOT correct.
Analysis:
•
Statement (a) is incorrect: Post-independence trends indicate that the proliferation of centrally sponsored schemes and discretionary grants has heightened states' fiscal dependence on the Union rather than making them financially independent.
•
Statement (b) is incorrect: Under the constitutional framework (Part XII, Articles 268-293), the Union is endowed with broad-based and elastic revenue streams (Corporation Tax, Income Tax, Customs, GST), whereas the revenue sources of the states are comparatively narrow and inelastic.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Both the Sarkaria Commission (1983) and the Punchhi Commission (2007) underscored the imperative of decentralising fiscal resources and streamlining Article 275 and Article 282 grants to preserve cooperative federalism.