भारताच्या पंचवार्षिक योजनांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: (१) दुसऱ्या पंचवार्षिक योजनेपासून मूलभूत आणि भांडवली वस्तू उद्योगांच्या विकासावर व आयात पर्यायीकरणावर (Import Substitution) दृढ भर देण्यात आला. (२) चौथ्या पंचवार्षिक योजनेने संपत्ती आणि आर्थिक सत्तेच्या वाढत्या केंद्रीकरणाच्या प्रवृत्तीला आळा घालून सुधारण्याचे उद्दिष्ट स्वीकारले. (३) पाचव्या पंचवार्षिक योजनेमध्ये पहिल्यांदाच वित्तीय क्षेत्राचा (Financial Sector) योजनेचा एकात्मिक गाभा म्हणून समावेश करण्यात आला. वरीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत?
EN
With reference to India's Five-Year Plans, consider the following statements:
(1) From the Second Five-Year Plan, there was a determined thrust toward the development of basic and capital goods industries and import substitution.
(2) The Fourth Five-Year Plan adopted the objective of correcting the earlier trend of increased concentration of wealth and economic power.
(3) In the Fifth Five-Year Plan, for the first time, the financial sector was included as an integral core component of the plan.
Which of the statements given above are correct?
योग्य उत्तर पर्याय (1) म्हणजेच 'केवळ (१) आणि (२)' हे आहे.
विश्लेषण:
•
विधान (१) बरोबर आहे: दुसऱ्या योजनेत (१९५६-६१) प्रा. पी. सी. महालनोबिस यांच्या मॉडेलवर आधारित पोलाद, वीज, अवजड अभियांत्रिकी यांसारख्या मूलभूत व भांडवली उद्योगांची उभारणी करून 'आयात पर्यायीकरण' (Import Substitution Industrialization) धोरण राबवले गेले.
•
विधान (२) बरोबर आहे: चौथ्या योजनेत (१९६९-७४ - प्रा. डी. आर. गाडगीळ मॉडेल) आर्थिक विषमता आणि मक्तेदारी नष्ट करण्यासाठी पावले उचलली गेली. याच काळात १४ प्रमुख व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण (१९६९) करण्यात आले आणि मक्तेदारी प्रतिबंधक कायदा (MRTP Act, 1969) लागू करण्यात आला.
•
विधान (३) चूक आहे: वित्तीय क्षेत्राचा (Financial Sector) पद्धतशीर समावेश पाचव्या योजनेत नसून १९९१ च्या एलपीजी सुधारणांनंतर आठव्या पंचवार्षिक योजनेपासून (१९९२-९७) आणि नरसिंहम समितीच्या शिफारशींनुसार करण्यात आला.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
विधान (३) असत्य असल्याने पर्याय (3) आणि (4) बाद होतात.
•
विधाने (१) व (२) दोन्ही बरोबर असल्याने पर्याय (1) अचूक उत्तर आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
दुसऱ्या योजनेचे मॉडेल: 'नेहरू-महालनोबिस मॉडेल' (अवजड उद्योग); चौथ्या योजनेचे मॉडेल: 'गाडगीळ फॉर्म्युला' (स्थैर्यासह स्वावलंबन व विषमता निर्मूलन).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (1), i.e., '1 and 2 only'.
Analysis:
•
Statement (1) is correct: The Second Five-Year Plan (1956-61) operationalized the Mahalanobis heavy industrialization strategy, channeling state capital into core infrastructure (Rourkela, Bhilai, Durgapur steel plants) and capital goods to attain import substitution.
•
Statement (2) is correct: The Fourth Plan (1969-74) formulated under D.R. Gadgil consciously tackled monopolistic wealth concentration, leading to the enactment of the Monopolies and Restrictive Trade Practices (MRTP) Act 1969 and the nationalization of 14 major commercial banks in July 1969.
•
Statement (3) is incorrect: The financial and capital market sectors were brought in as an explicit, integrated pillar of planning only during the Eighth Five-Year Plan (1992–97) following the 1991 Narasimham Committee financial sector reforms.
Distractor Analysis:
•
Because Statement (3) is historically invalid, Options (3) and (4) are eliminated.
•
Option (2) is incomplete.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Second Plan hallmark: Heavy Capital Goods (Nehru-Mahalanobis strategy); Fourth Plan hallmark: Bank nationalization and wealth de-concentration (Gadgil strategy).