स्वातंत्र्योत्तर भारतातील जमीन सुधारणांच्या (Land Reforms) संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या: (१) जमीन सुधारणा कायद्यांद्वारे ब्रिटीशकालीन जमीनदारी, महालवारी आणि रयतवारी यांसारख्या जुन्या मध्यस्थी व शोषणकारी भू-धारणा पद्धती कायदेशीररीत्या संपुष्टात आणल्या गेल्या. (२) कुळ वहिवाट सुधारणांमध्ये (Tenancy Reforms) खंड किंवा भाड्याचे नियमन करण्यात आले, ज्यामुळे कुळांना व बटाईदारांना जमीनमालकांना निश्चित व वाजवी दराने खंड देणे शक्य झाले. वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?
EN
With reference to Land Reforms in post-independent India, consider the following statements:
(1) Land reform legislation legally abolished the age-old exploitative intermediary systems of the colonial era, such as Zamindari, Mahalwari, and Jagirdari tenures.
(2) Tenancy reforms provided for rent regulation to ensure that tenants and sharecroppers paid a fixed and rational rate of rent to landowners.
Which of the statements given above is/are correct?
योग्य उत्तर: पर्याय (३) - (१) आणि (२) दोन्हीही.
विश्लेषण:
•
विधान (१) बरोबर आहे: स्वातंत्र्यानंतर भारताने १९५० च्या दशकात विविध राज्यांमध्ये 'जमीनदारी निर्मूलन कायदे' (Abolition of Intermediaries) संमत करून जमीनदार, जहागीरदार व इनामदार यांचे मध्यस्थी हक्क नष्ट केले आणि सुमारे २ कोटी कुळांना थेट शासनाशी जोडले.
•
विधान (२) बरोबर आहे: कुळ सुधारणांच्या (Tenancy Reforms) अंतर्गत तीन मुख्य उद्दिष्टे होती:
१)
खंडाचे नियमन (Regulation of Rent - उत्पन्नाच्या १/४ ते १/५ पेक्षा जास्त खंड नसावा).
२)
कुळहक्काची सुरक्षितता (Security of Tenure).
३)
कुळांना जमिनीचा मालकी हक्क देणे (Ownership rights to tenants - 'कसेल त्याची जमीन').
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (१) व (२): अपूर्ण आहेत.
•
पर्याय (३): योग्य पर्याय; दोन्ही विधाने जमीन सुधारणांचे प्रमुख घटक दर्शवतात.
•
पर्याय (४): अयोग्य.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
महाराष्ट्रात 'मुंबई कुळवहिवाट आणि शेतजमीन कायदा, १९४८' अंतर्गत १ एप्रिल १९५७ हा दिवस 'शेतकरी दिन' (Tillers' Day) म्हणून घोषित करण्यात आला, ज्या दिवशी राज्यातील हजारो कुळांना कसणाऱ्या जमिनीचे कायदेशीर मालक बनवण्यात आले.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) - Both (1) and (2).
Analysis:
•
Statement (1) is correct: Post-independence land reforms began with the abolition of intermediaries (Zamindars, Jagirdars, Inamdars) in the early 1950s, bringing roughly 20 million cultivators into direct contact with the state.
•
Statement (2) is correct: Tenancy reforms comprised three critical pillars:
1)
Regulation of rent (capping customary rents of 50% down to 20%–25% of gross produce).
2)
Security of tenure against arbitrary eviction.
3)
Conferment of ownership rights to continuous tenants ('Land to the Tiller').
Distractor Analysis:
•
Options (1) and (2): Incomplete statements.
•
Option (3): Correct; both statements accurately reflect Indian land reform principles.
•
Option (4): Incorrect as both statements are historically valid.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
In Maharashtra, under the Bombay Tenancy and Agricultural Lands Act 1948, 1st April 1957 was designated as 'Tillers' Day' (शेतकरी दिन), vesting permanent ownership of land in cultivating tenants.