भारताच्या कृषी-अर्थव्यवस्थेतील विविध कृषी क्रांतींपैकी 'नीलक्रांती' (Blue Revolution / नीली क्रांती) या संकल्पनेचा अचूक संदर्भ खालीलपैकी कशाशी आहे?
EN
Among the various sectoral agricultural revolutions in the Indian economy, what does the concept of 'Blue Revolution' (Neel Kranti) precisely refer to?
योग्य उत्तर पर्याय (3) म्हणजेच 'सागरी व गोड्या पाण्यातील मत्स्यव्यवसाय आणि जलशेती यांच्या उत्पादनात प्रचंड वाढ करणे' हे आहे.
विश्लेषण:
•
नीलक्रांती (Blue Revolution):
•
संदर्भ: भारतातील सागरी (Marine) आणि गोड्या पाण्यातील (Inland) मत्स्य उत्पादन आणि मत्स्य शेतीमध्ये (Aquaculture) आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने क्रांतिकारी वाढ करणे.
•
सुरुवात: सातव्या पंचवार्षिक योजनेदरम्यान (१९८५-१९९०) 'मत्स्य शेतकरी विकास संस्था' (FFDA) च्या स्थापनेने या क्रांतीला वेग आला.
•
जनक: डॉ. हिरालाल चौधरी आणि डॉ. अरूण कृष्णन यांना भारतातील नीलक्रांतीचे जनक मानले जाते.
•
इतर कृषी क्रांत्या:
•
हरितक्रांती (Green): अन्नधान्य उत्पादन (विशेषतः गहू व तांदूळ).
•
धवलक्रांती (White): दूध उत्पादन (ऑपरेशन फ्लड - डॉ. व्हर्गीस कुरियन).
•
गुलाबी क्रांती (Pink): कांदा आणि कोळंबी (Prawns) उत्पादन / मांस.
•
लाल क्रांती (Red): टोमॅटो आणि मांस उत्पादन.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (1) हरितक्रांती आहे.
•
पर्याय (2) धवलक्रांती (White Revolution) आहे.
•
पर्याय (4) लाल किंवा गुलाबी क्रांती आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
भारत हा जगातील दुसरा सर्वात मोठा मत्स्य उत्पादक देश आहे; केंद्र सरकारने नीलक्रांतीला बळकट करण्यासाठी मे २०२० मध्ये 'प्रधानमंत्री मत्स्य संपदा योजना' (PMMSY) सुरू केली आहे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (3), i.e., 'Exponential surge in marine, inland fish harvesting, and aquaculture production'.
Analysis:
•
Blue Revolution (Neel Kranti):
•
Scope: Dedicated to the rapid modernization, intensive aquaculture breeding, and dramatic escalation of marine and inland fishery production.
•
Genesis: Launched centrally during the Seventh Five-Year Plan (1985-90) through the Fish Farmers Development Agency (FFDA).
•
Founding Pioneers: Dr. Hiralal Chaudhuri (induced breeding in carps) and Dr. Arun Krishnan are revered as the Fathers of the Blue Revolution in India.
•
Parallel Revolutions:
•
Green Revolution: Food grains (wheat and rice)
•
White Revolution: Milk (Operation Flood / Verghese Kurien)
•
Pink Revolution: Onions and pharmaceutical prawns
•
Red Revolution: Meat and tomato production.
Distractor Analysis:
•
Option (1) defines the Green Revolution.
•
Option (2) defines the White Revolution.
•
Option (4) pertains to the Red/Pink revolution.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
India is the world's second-largest fish producing nation. In May 2020, the flagship Pradhan Mantri Matsya Sampada Yojana (PMMSY) was launched with ₹20,050 crore outlay to double fish exports.