भारतातील नदीप्रणालीच्या जलशास्त्रीय गुणधर्मांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: १. हिमालयीन नद्या या निसर्गतः केवळ हंगामी (Seasonal) असतात आणि त्या पूर्णपणे केवळ पावसाळ्यातील पावसावर अवलंबून असतात. २. द्वीपकल्पीय नद्या या कायम बारमाही (Perennial) असतात कारण त्या पावसाच्या पाण्यावर अजिबात अवलंबून नसतात. खालील पर्यायांपैकी कोणते विधान योग्य आहे?
EN
Consider the following statements regarding the hydrological characteristics of Indian drainage systems:
1. Himalayan rivers are seasonal in nature, depending strictly on monsoon rainfall.
2. Peninsular rivers are perennial in nature as they do not depend on monsoon rainfall.
Which of the options is correct?
योग्य उत्तर: पर्याय (४) - १ आणि २ दोन्ही अयोग्य (दोन्ही चुकीचे आहेत).
विश्लेषण:
•
दोन्ही विधाने वस्तुस्थितीच्या नेमकी उलटी (Inverted) मांडलेली आहेत:
१.
हिमालयीन नद्या 'बारमाही' (Perennial) असतात, कारण त्यांना उन्हाळ्यात हिमालयातील हिमनद्यांचे बर्फ वितळल्यामुळे आणि पावसाळ्यात मान्सूनच्या मुसळधार पावसामुळे वर्षभर अखंड पाणीपुरवठा होतो.
२.
द्वीपकल्पीय नद्या या हिमनद्यांमधून उगम पावत नसल्याने त्या 'हंगामी' (Seasonal / Non-perennial) असतात. उन्हाळ्यात त्या कोरड्या पडतात किंवा त्यांचे पाणी अत्यंत कमी होते; कारण त्या पूर्णपणे मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असतात.
•
त्यामुळे दोन्ही विधाने पूर्णपणे चुकीची आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
अपवाद: द्वीपकल्पीय नद्यांमध्ये 'कावेरी नदी' ही जवळजवळ वर्षभर जलप्रवाही असते, कारण तिच्या वरच्या खोऱ्यात (कर्नाटक) नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस पडतो आणि खालच्या खोऱ्यात (तामिळनाडू) ईशान्य मान्सूनचा पाऊस पडतो.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (4) - Neither 1 nor 2 (Both are incorrect).
Analysis:
•
Both statements present an exact factual inversion of Indian hydrology:
1.
Himalayan rivers are 'Perennial' (ever-flowing), fed dual-seasonally by snowmelt from Himalayan glaciers in dry summer months and heavy monsoonal rain in the monsoon.
2.
Peninsular rivers originate in plateau highlands devoid of permanent glaciers, rendering them 'Seasonal' and completely reliant on monsoon downpours. In peak summer, their flows dwindle significantly.
•
Therefore, both statements are categorically false.
Distractor Analysis:
•
Because both propositions are conceptually inverted, Option (4) is the only valid response.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Notable exception: The Cauvery River maintains a perennial flow because its upper catchment in Karnataka receives rain from the Southwest Monsoon while its deltaic basin in Tamil Nadu receives winter rain from the Northeast Monsoon.