मानवी अंतःस्रावी संस्थेमध्ये इतर अनेक अंतःस्रावी ग्रंथींच्या कार्याचे नियंत्रण आणि समन्वय साधण्याच्या वैशिष्ट्यामुळे खालीलपैकी कोणत्या ग्रंथीला **'मास्टर ग्रंथी' (Master Gland)** असे संबोधले जाते?
EN
Due to its primary regulatory control and hormonal orchestration over multiple other endocrine glands, which of the following is designated as the **'Master Gland'** in the human endocrine system?
योग्य उत्तर पियुषिका ग्रंथी / पीयूष ग्रंथी (Pituitary gland) आहे.
मुख्य विश्लेषण:
•
पियुषिका ग्रंथी (Pituitary gland): हिला परंपरेने 'मास्टर ग्रंथी' (Master of endocrine orchestra) मानले जाते, कारण तिच्यातून पाझरणारी विविध संप्रेरके इतर गौण अंतःस्रावी ग्रंथींना उत्तेजित करून त्यांच्या स्रावांचे नियमन करतात.
•
उदा. थायरॉईड ग्रंथीला TSH द्वारे, अधिवृक्क ग्रंथीच्या बाह्य भागाला (Adrenal cortex) ACTH द्वारे, आणि जननग्रंथींना (Gonads) गोनाडोट्रोपिन (FSH व LH) द्वारे पियुषिका ग्रंथी नियंत्रित करते.
•
हायपोथॅलॅमसची भूमिका: पियुषिका ग्रंथी जरी 'मास्टर' असली, तरी हायपोथॅलॅमस हा पियुषिका ग्रंथीचे स्वतःचे स्राव नियंत्रित करतो (Releasing व Inhibiting संप्रेरकांद्वारे); म्हणून हायपोथॅलॅमसला 'सुपर मास्टर' किंवा 'मास्टर ऑफ मास्टर ग्लँड' म्हटले जाते.
पर्याय विश्लेषण:
•
पर्याय १ (हायपोथॅलॅमस): मेंदूचा भाग जो पियुषिका ग्रंथीचे नियंत्रण करतो (सुपर मास्टर).
•
पर्याय २ (पियुषिका ग्रंथी): योग्य उत्तर. सर्वमान्य शास्त्रीय 'मास्टर ग्रंथी'.
•
पर्याय ३ (अधिवृक्क ग्रंथी): ताणतणाव आणि क्षार-पाणी संतुलन करणारी ग्रंथी.
•
पर्याय ४ (थायरॉईड ग्रंथी): चयापचय दर नियंत्रित करणारी ग्रंथी.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
परीक्षेतील महत्त्वाचा फरक: जर प्रश्न 'मास्टर ग्रंथी' विचारत असेल तर उत्तर नेहमी पियुषिका ग्रंथी (Pituitary) असते; परंतु जर विचारले की 'पियुषिका ग्रंथीचे नियंत्रण कोण करते' किंवा 'मास्टर ऑफ मास्टर ग्लँड कोणती', तर उत्तर हायपोथॅलॅमस (Hypothalamus) असेल!
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Pituitary gland.
Key Analysis:
•
The pituitary gland is universally designated as the 'Master Gland' of the human endocrine system because it synthesizes and releases tropic hormones that directly govern the structural development and secretional output of target endocrine organs.
•
Examples of tropic regulation:
•
TSH stimulates thyroid hormone synthesis.
•
ACTH triggers glucocorticoid secretion from the adrenal cortex.
•
FSH & LH govern gametogenesis and gonadal steroidogenesis.
•
Hypothalamic Supremacy: Although the pituitary is the 'Master Gland', it is anatomically and functionally subordinated to the hypothalamus via the hypophyseal portal system and neurohypophyseal tracts; thus, the hypothalamus is known as the 'Master of the Master Gland'.
Distractor Analysis:
•
Option 1 (Hypothalamus): The neuroendocrine integration center ('Supreme Master').
•
Option 2 (Pituitary gland): Correct answer. The classical 'Master Gland'.
•
Option 3 (Adrenal gland): Target endocrine gland producing cortisol, aldosterone, and catecholamines.
•
Option 4 (Thyroid gland): Target endocrine gland producing metabolic iodothyronines ($T_3, T_4$).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Standard MPSC nuance: If the prompt asks for the 'Master Gland', choose Pituitary gland. If it specifies the structure that controls the pituitary or acts as the 'Master of the Master Gland', choose Hypothalamus!