सर फ्रेडरिक निकोल्सन यांच्या 'Find Raiffeisen' (रायफेझन शोधा) या ऐतिहासिक शिफारशीनुसार, भारताचा पहिला सहकारी पतसंस्था कायदा (१९०४) प्रामुख्याने जर्मनीतील कोणत्या विचारवंताच्या ग्रामीण सहकारी प्रारूप पद्धतीवर (Model) आधारलेला होता?
EN
Following Sir Frederick Nicholson's famous recommendation 'Find Raiffeisen', India's first Co-operative Credit Societies Act of 1904 was modelled primarily on the rural agricultural credit system of which German pioneer?
योग्य उत्तर पर्याय (३) फ्रेडरिक विल्हेम रायफेझन मॉडेल (Raiffeisen Model) आहे.
ऐतिहासिक विश्लेषण:
•
मद्रास सरकारने १८९२ मध्ये सर फ्रेडरिक निकोल्सन (Sir Frederick Nicholson) यांना युरोपमधील शेती बँकांचा अभ्यास करून अहवाल देण्यासाठी पाठवले होते. १८९५-९७ च्या आपल्या अहवालात त्यांनी भारतातील ग्रामीण शेतकरी पतपुरवठ्यासाठी प्रसिद्ध निष्कर्ष काढला: 'Find Raiffeisen' ('रायफेझन शोधा').
•
फ्रेडरिक विल्हेम रायफेझन (F. W. Raiffeisen - जर्मनी): यांनी ग्रामीण गरीब शेतकऱ्यांसाठी अमर्यादित जबाबदारी (Unlimited Liability), लहान कार्यक्षेत्र आणि मानद व्यवस्थापन या तत्त्वांवर आधारित ग्रामीण पतसंस्थांचे प्रारूप विकसित केले होते.
•
लॉर्ड कर्झन यांच्या काळात सर एडवर्ड लॉ समितीच्या शिफारशीवरून संमत झालेला भारताचा पहिला 'सहकारी पतसंस्था कायदा, १९०४' प्रामुख्याने याच रायफेझन प्रारूपावर आधारलेला होता.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
शुल्झ-डेलित्झ मॉडेल (Schulze-Delitzsch): हे शहरी कारागीर व व्यापाऱ्यांसाठी मर्यादित जबाबदारीवर आधारलेले प्रारूप होते.
•
भारताचा १९०४ चा मूळ कायदा हा प्रामुख्याने 'रायफेझन' यांच्या ग्रामीण कृषी पतसंस्थांवर केंद्रित होता, म्हणून पर्याय (३) अचूक आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
तुलना लक्षात ठेवा:
•
रायफेझन मॉडेल: ग्रामीण भाग, शेतकरी, अमर्यादित जबाबदारी, विनावेतन मानद व्यवस्थापक.
•
शुल्झ-डेलित्झ मॉडेल: शहरी भाग, व्यापारी/कारागीर, मर्यादित जबाबदारी, पगारी व्यवस्थापक.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (3) Friedrich Wilhelm Raiffeisen Model.
Historical Analysis:
•
In 1892, the Madras Government deputed Sir Frederick Nicholson to examine land and agricultural credit banks across Europe. In his landmark 1895–97 report, he famously summarized the solution for Indian rural agrarian indebtedness in two words: "Find Raiffeisen".
•
Friedrich Wilhelm Raiffeisen (Germany) pioneered rural cooperative credit societies suited for small, illiterate peasant farmers based on: unlimited liability, confined village-level jurisdiction, mutual moral knowledge, and unpaid honorary management.
•
Consequently, Lord Curzon's administration enacted the 'Co-operative Credit Societies Act, 1904' based on the Edward Law Committee report, heavily drawing its institutional structure from the Raiffeisen agricultural model.
Distractor Analysis:
•
The Schulze-Delitzsch model was designed for urban artisans and traders on limited liability with paid staff.
•
The 1904 Indian statute deliberately targeted rural agriculture using the Raiffeisen framework. Hence, Option (3) is correct.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Key dichotomy for MPSC exams:
•
Raiffeisen Model: Rural, peasant farmers, unlimited liability, honorary management.
•
Schulze-Delitzsch Model: Urban, artisans/traders, limited liability, professional salaried management.