प्रशासकीय कायद्याच्या मान्यतेनुसार पुढील बाब ही प्रशासकीय स्वेच्छेने राबविली जाते.
EN
In administrative law, which of the following is typically conducted under administrative discretion?
लक्ष्य परीक्षा
संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा
अपेक्षित वेळ
३० ते ४५ सेकंद
गुणदान पद्धत
+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह
काठिण्य पातळी
मध्यम (७४% अचूकता)
योग्य उत्तर: पर्याय (2) - सविस्तर स्पष्टीकरण
अचूक उत्तर: पर्याय (२) मौखिक चाचणी
प्रशासकीय कायद्यातील निवडप्रक्रियेच्या तत्त्वांनुसार पर्याय (२) मौखिक चाचणी हे अचूक उत्तर आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
पर्याय (२) अचूक उत्तर: प्रशासकीय कायद्यानुसार भरती प्रक्रियेत मौखिक चाचणी (Oral Test / Viva-Voce / मुलाखत) ही अधिकाऱ्यांच्या प्रशासकीय स्वेच्छानिर्णयावर (Administrative Discretion) आधारित असते. कारण उमेदवाराचे व्यक्तिमत्त्व, निर्णयक्षमता, संवादकौशल्य आणि समयसूचकता यांचे मूल्यमापन व्यक्तिसापेक्ष असते. सर्वोच्च न्यायालयाने (उदा. *लीलाधर वि. राजस्थान राज्य*, *अशोक कुमार यादव वि. हरियाणा राज्य*) मुलाखतीतील स्वेच्छाधिकार मान्य केला आहे, मात्र असा स्वेच्छाधिकार मनमानी असू नये म्हणून मुलाखतीसाठी गुणांचे प्रमाण मर्यादित (साधारणतः १२.२% ते १५%) ठेवण्याचे निर्देश दिले आहेत.
•
पर्याय (१) चुकीचा: शारीरिक चाचणी (Physical Test) ही पूर्णतः वस्तुनिष्ठ निकषांवर (उदा. उंची, छाती, धावण्याची वेळ) घेतली जाते, त्यात स्वेच्छाधिकाराला जागा नसते.
•
पर्याय (३) चुकीचा: लेखी चाचणी (Written Test) ही पूर्वघोषित अभ्यासक्रम व निश्चित उत्तरपत्रिकेनुसार तपासली जाते, ती नियमाधारित असते.
•
पर्याय (४) चुकीचा: शारीरिक व लेखी चाचण्या वस्तुनिष्ठ असल्याने 'वरील सर्व' लागू होत नाही.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
📌 MPSC परीक्षा टीप: प्रशासकीय स्वेच्छानिर्णय (Administrative Discretion):
•
प्रशासकीय अधिकाऱ्याला पर्यायांपैकी योग्य पर्याय निवडण्याचे स्वातंत्र्य म्हणजे स्वेच्छाधिकार.
•
स्वेच्छाधिकारावर बंधने: नैसर्गिक न्यायाचे पालन, सद्सद्विवेकबुद्धीने वापर, द्वेषाचा किंवा मनमानीपणाचा अभाव (Non-arbitrariness under Article 14).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) Oral test / Interview
Under the principles of administrative law, Option (2) Oral test / Interview is the correct answer.
Detailed Analysis:
•
Option (2) is correct: In selection and appointment procedures, an oral test (Viva-Voce / Interview) involves the exercise of subjective administrative discretion (स्वेच्छानिर्णय अधिकार) by the interviewing panel to assess traits such as temperament, alertness, resourcefulness, and leadership. While recognizing administrative discretion in interviews, the Supreme Court (*Lila Dhar v. State of Rajasthan*, *Ashok Kumar Yadav v. State of Haryana*) mandated that marks allocated to viva-voce must not be arbitrarily high to prevent bias.
•
Option (1) is incorrect: Physical tests are governed by strictly objective, measurable benchmarks (height, chest expansion, sprint timings) leaving zero room for subjective discretion.
•
Option (3) is incorrect: Written examinations follow standard, rule-bound syllabi and pre-determined evaluation keys.
•
Option (4) is incorrect: Since physical and written tests are objective, 'All of the above' is incorrect.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
📌 MPSC Exam Tip: Administrative Discretion in Public Law:
•
Discretion means the power to choose among alternative courses of action.
•
It must be exercised reasonably, in good faith, and without arbitrariness, adhering to Article 14 of the Constitution.
पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)
✗ पर्याय (1) शारीरिक चाचणी (अयोग्य):
हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
✓ पर्याय (2) मौखिक चाचणी (अचूक उत्तर):
[gold]**अचूक उत्तर: पर्याय (२) मौखिक चाचणी**[/gold]
⚠️ पर्याय (3) लेखी चाचणी (फसवणारा पर्याय - Distractor):
हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.
✗ पर्याय (4) वरील सर्व (अयोग्य):
हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).
🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)
'भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC संयुक्त गट-क मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC संयुक्त गट-ब मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (GS-2: भारतीय संविधान व राजकारण)
📚 विषय चाचणी
मोफत टेस्ट
भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विशेष चाचणी ०१
घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था सर्वसमावेशक सराव संच
MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.
| क्र. | परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts) |
|---|---|
| 1 | परीक्षेतील अभ्यासक्रम: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विषयांतर्गत 'भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था सर्वसमावेशक सराव संच' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे. |
| 2 | तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे. |
| 3 | मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात. |
| 4 | वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो. |
| 5 | उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी. |
📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विषयातील 'भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.
stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)
- या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'मौखिक चाचणी' हे असून ते 'भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था सर्वसमावेशक सराव संच' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
- MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
- परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
- संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
- MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)
हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे?
expand_more
हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.
'भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था सर्वसमावेशक सराव संच' या घटकाची तयारी कशी करावी?
expand_more
या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.
MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते?
expand_more
MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.
याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)
📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:
२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.