🎯

लक्ष्य परीक्षा

संयुक्त गट-ब, क व राज्यसेवा

⏱️

अपेक्षित वेळ

३० ते ४५ सेकंद

⚖️

गुणदान पद्धत

+१ गुण | -०.२५ निगेटिव्ह

📊

काठिण्य पातळी

मध्यम (७४% अचूकता)

भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था Dept PSI Mains 2021 MEDIUM

"स्वताःची काळजी घेण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तींचे हित जपण्यासाठी निर्णय घेणे ही राज्यांची जबाबदारी आहे." हे तत्व खालीलपैकी भारतीय संविधानाच्या कोणत्या तत्वात सांगितले आहे ?

EN "It is the responsibility of the State to make decisions to protect the interests of persons unable to take care of themselves." This principle is described in which of the following legal doctrines?

💡 स्वतः सोडवून पहा: खालील पर्यायांपैकी अचूक उत्तर निवडा:

पिथ आणि सबस्टंस चे तत्व

Doctrine of Pith and Substance

ग्राहक राजा जागाहो चे तत्व

Doctrine of Consumer Protection

परैन्स पॅट्रीया चे तत्व

Doctrine of Parens Patriae

ग्रहण तत्व

Doctrine of Eclipse

जाहिरात • ADVERTISEMENT

verified योग्य उत्तर: पर्याय (3) - सविस्तर स्पष्टीकरण

योग्य उत्तर: पर्याय ३ (परैन्स पॅट्रीया चे तत्व - Doctrine of Parens Patriae)

कायदेशीर सिद्धांत (Legal Doctrine) विश्लेषण:

• परैन्स पॅट्रीया (Parens Patriae - देशाचा पालक / पिता):

• लॅटिन शब्द 'Parens Patriae' चा अर्थ 'राष्ट्राचा पिता किंवा पालक' असा होतो.

• या तत्त्वानुसार, जी व्यक्ती लहान मुले, मानसिकदृष्ट्या अस्वस्थ व्यक्ती, किंवा दिव्यांग असल्याने स्वतःची काळजी घेण्यास किंवा स्वतःचे कायदेशीर हक्क जपण्यास असमर्थ आहे, अशा व्यक्तींचे पालकत्व स्वीकारून त्यांच्या हिताचे रक्षण करणे हे कल्याणकारी राज्याचे (State चे) सर्वोच्च घटनात्मक कर्तव्य मानले जाते.

• भोपाळ गॅस दुर्घटनेच्या खटल्यात (Charan Lal Sahu v. UOI, 1990) सर्वोच्च न्यायालयाने भारत सरकारच्या वतीने पीडितांच्या दाव्यांचे प्रतिनिधित्व करताना 'Parens Patriae' तत्त्वाचा वापर केला होता.

• इतर तत्त्वांचे अर्थ:

• पिथ आणि सबस्टंस (Pith and Substance): कायद्याचे मूळ सार/गाभा तपासून कायदेमंडळाचा अधिकार ठरवणे.

• ग्रहण तत्व (Doctrine of Eclipse): मूलभूत हक्कांच्या विसंगत असलेला कायदा मृत होत नाही, तर तो सुप्तावस्थेत राहतो (छाया पडते).

💡 MPSC परीक्षा टीप परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट

• Parens Patriae: असमर्थ नागरिकांचे कायदेशीर पालकत्व स्वीकारण्याचे राज्याचे सार्वभौम कर्तव्य.

• भोपाळ गॅस गळती खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने या तत्त्वाला ठळक मान्यता दिली.

translate English Explanation / स्पष्टीकरण:

Correct Answer: Option 3 (Doctrine of Parens Patriae - परैन्स पॅट्रीया चे तत्व)

Jurisprudential Principles & Constitutional Doctrines:

• Doctrine of Parens Patriae:

• Latin for *"Parent of the Nation / Father of the Country"*.

• In constitutional jurisprudence, this doctrine establishes the inherent sovereign obligation of the State to act as the legal guardian, protector, and decision-maker for individuals who are incapable of caring for themselves or defending their legal interests (such as minors, mentally incapacitated individuals, or indigent disaster victims).

• The Supreme Court of India heavily relied upon this doctrine in *Charan Lal Sahu v. Union of India (1990)* regarding the Bhopal Gas Leak Disaster Act, affirming the State's standing to litigate on behalf of vulnerable victims.

• Other Doctrines:

• Pith and Substance: Tests the true nature and essence of a law to resolve legislative competence disputes between Union and State lists.

• Doctrine of Eclipse: Pre-constitutional laws inconsistent with fundamental rights are not void ab initio, but remain dormant (overshadowed).

💡 MPSC EXAM TIP High-Yield Exam Strategy Tip

Remember: *Parens Patriae* = State acting as guardian of vulnerable/incapacitated citizens.

format_list_bulleted पर्यायनिहाय सविस्तर विश्लेषण (Option Elimination Analysis)

✗ पर्याय (1) पिथ आणि सबस्टंस चे तत्व (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

⚠️ पर्याय (2) ग्राहक राजा जागाहो चे तत्व (फसवणारा पर्याय - Distractor): हा पर्याय सामान्यतः परीक्षेत विद्यार्थ्यांना संभ्रमात टाकण्यासाठी दिला जातो. संबंधित संकल्पनेशी अंशतः साधर्म्य वाटले तरी या प्रश्नाच्या संदर्भात हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

✓ पर्याय (3) परैन्स पॅट्रीया चे तत्व (अचूक उत्तर): योग्य उत्तर:** **पर्याय ३ (परैन्स पॅट्रीया चे तत्व - Doctrine of Parens Patriae)**

✗ पर्याय (4) ग्रहण तत्व (अयोग्य): हा पर्याय संबंधित नियमांनुसार किंवा ऐतिहासिक/वैज्ञानिक तथ्यांनुसार लागू होत नाही (अयोग्य पर्याय).

💡 विद्यार्थी कुठे चुकतात? (Common Student Mistake):
प्रश्नातील नकारात्मक शब्द (उदा. 'नाही', 'अयोग्य', 'केवळ', 'सर्व बरोबर') घाईगडबडीत नीट न वाचल्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीचा पर्याय निवडतात. प्रश्न काळजीपूर्वक वाचूनच अंतिम उत्तर निश्चित करावे.

assignment 🎯 या अभ्यास घटकावरील विशेष टेस्ट सिरीज (Topic-Specific Test Series)

'मूलभूत हक्क व घटनात्मक उपाय / रिट (Writs)' या घटकावरील आपली तयारी तपासण्यासाठी खालील मोफत टेस्ट सोडवून पहा. टेस्ट पूर्ण झाल्यावर लगेच आपले गुण व ऑल-महाराष्ट्र रँक तपासा.

🎯 घटक चाचणी मोफत टेस्ट

मूलभूत हक्क व घटनात्मक उपाय घटक चाचणी

quiz 20 प्रश्न timer 20 मिनिटे military_tech 20 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC संयुक्त गट-क मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता)

quiz 100 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC संयुक्त गट-ब मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (पेपर २: सामान्य अध्ययन व बुद्धिमत्ता)

quiz 100 प्रश्न timer 60 मिनिटे military_tech 100 गुण

📚 विषय चाचणी मोफत टेस्ट

MPSC राज्यसेवा मुख्य परीक्षा सराव टेस्ट २ (GS-2: भारतीय संविधान व राजकारण)

quiz 100 प्रश्न timer 120 मिनिटे military_tech 150 गुण

menu_book घटक संकल्पना व स्मरण मुद्दे: मूलभूत हक्क व घटनात्मक उपाय / रिट (Writs)

MPSC संयुक्त गट-ब (PSI, STI, ASO), संयुक्त गट-क आणि राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेमध्ये 'मूलभूत हक्क व घटनात्मक उपाय / रिट (Writs)' या घटकावर सातत्याने संकल्पनाधारित व तथ्यात्मक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास केल्यास परीक्षेत हक्काचे गुण मिळवणे शक्य होते.

क्र.	परीक्षेसाठी महत्त्वाचे स्मरण मुद्दे व संकल्पना (High-Yield Facts)
1	परीक्षेतील अभ्यासक्रम: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विषयांतर्गत 'मूलभूत हक्क व घटनात्मक उपाय / रिट (Writs)' हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण पायाभूत अभ्यास घटक आहे.
2	तथ्य व संकल्पनांची सांगड: या घटकातील व्याख्या, मूलभूत तत्त्वे, कलमे, कायदे किंवा नियमांची अचूक माहिती असणे अनिवार्य आहे.
3	मागील वर्षांचे विश्लेषण (PYQ Trend): मागील वर्षांमधील MPSC प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास या घटकावर थेट आणि विधानात्मक प्रश्न नियमित विचारलेले आढळतात.
4	वेळ व्यवस्थापन: अशा स्वरूपाचे वस्तुनिष्ठ बहुपर्यायी प्रश्न सोडवण्यासाठी सरासरी ३० ते ४५ सेकंदांचा वेळ पुरेसा ठरतो.
5	उजळणी रणनीती: परीक्षेच्या अंतिम टप्प्यात या घटकातील महत्त्वाचे अपवाद, कालरेषा व स्मरण तक्त्यांची नियमित उजळणी करावी.

📊 MPSC परीक्षेतील गुणभार विश्लेषण: भारतीय राज्यघटना व राज्यव्यवस्था विषयातील 'मूलभूत हक्क व घटनात्मक उपाय / रिट (Writs)' या घटकावर MPSC संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षेत दरवर्षी किमान १ ते २ प्रश्न निश्चित विचारले जातात.

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

या प्रश्नाचे अचूक उत्तर 'परैन्स पॅट्रीया चे तत्व' हे असून ते 'मूलभूत हक्क व घटनात्मक उपाय / रिट (Writs)' या अभ्यास घटकाशी संबंधित आहे.
MPSC पूर्व व मुख्य परीक्षांमध्ये थेट संकल्पनात्मक प्रश्न विचारून विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत आकलनाची चाचणी घेतली जाते.
परीक्षेत नकारात्मक गुणपद्धत (-०.२५) असल्यामुळे खात्री असल्यासच उत्तर निश्चित करावे.
संबंधित घटकाचे मूळ स्रोत, पाठ्यपुस्तके आणि आयोगाच्या अधिकृत संदर्भ ग्रंथांचा आधार घेऊन नियमित सराव करावा.
MPSC Abhyas Academy ॲपवर या घटकावरील ५०+ मोफत सराव प्रश्न व ऑल-महाराष्ट्र रँक उपलब्ध आहेत.

help_outline वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions)

हा प्रश्न MPSC च्या कोणत्या परीक्षांसाठी उपयुक्त आहे? expand_more

हा प्रश्न MPSC संयुक्त पूर्व परीक्षा (गट-ब व गट-क), राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षा, तसेच पोलीस भरती, तलाठी व सर्व महाराष्ट्र स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

'मूलभूत हक्क व घटनात्मक उपाय / रिट (Writs)' या घटकाची तयारी कशी करावी? expand_more

या घटकाची तयारी करताना प्रथम मूलभूत पाठ्यपुस्तके (स्टेट बोर्ड / संदर्भ पुस्तके) वाचावीत, त्यानंतर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका (PYQs) सोडवाव्यात आणि सराव चाचण्यांद्वारे वेळेचे नियोजन साधावे.

MPSC परीक्षेत या विषयाचे गुणदान व काठिण्य पातळी कशी असते? expand_more

MPSC पूर्व परीक्षेत सामान्यतः प्रत्येक प्रश्नाला १ गुण असतो आणि चुकीच्या उत्तरासाठी ०.२५ गुण (१/४) वजा केले जातात. या घटकातील प्रश्नांची काठिण्य पातळी मध्यम ते उच्च स्वरूपाची असते.

quiz याच घटकावरील आणखी महत्त्वाचे सराव प्रश्न (Practice Related Questions)

जाहिरात • ADVERTISEMENT

📄 MPSC मागील वर्षांच्या अधिकृत प्रश्नपत्रिका व आन्सर की डाऊनलोड करा:

२००२ ते २०२६ पर्यंतच्या सर्व संयुक्त गट-ब, गट-क व राज्यसेवा प्रश्नपत्रिका PDF मोफत उपलब्ध.

सर्व प्रश्नपत्रिका PDF → Combine Study Guide →

stars परीक्षेसाठी महत्त्वाचे ५ सुवर्ण निष्कर्ष (Key Exam Takeaways)

घटक सराव चाचणी

🏆 चाचणी निकाल व ऑल-महाराष्ट्र रँक

WhatsApp झटपट लॉगिन