महाराष्ट्र शासनाने दुष्काळमुक्ती आणि मृदा-जलसंधारणासाठी सुरू केलेल्या 'जलयुक्त शिवार अभियान' या योजनेचा मुख्य वैचारिक गाभा खालीलपैकी कोणत्या तत्त्वावर केंद्रित आहे?
EN
The flagship 'Jalyukt Shivar Abhiyan' launched by the Government of Maharashtra for drought mitigation and soil-water conservation is centered upon which core guiding principle?
योग्य उत्तर पर्याय (3) म्हणजेच ''पाणी अडवा, पाणी जिरवा' या तत्त्वावर विकेंद्रित जलसंधारण, नाला खोलीकरण व समपातळी बांधबंदिस्ती करणे' हे आहे.
विश्लेषण:
•
जलयुक्त शिवार अभियान: महाराष्ट्र शासनाने ५ डिसेंबर २०१४ रोजी 'महाराष्ट्र दुष्काळमुक्त करणे' या ध्येयाने ही योजना सुरू केली.
•
मुख्य उद्दिष्टे व कामे:
१.
'पाणी अडवा, पाणी जिरवा' या तत्त्वावर स्थानिक पातळीवर पावसाचे पाणी अडवणे.
२.
नाले खोलीकरण व रुंदीकरण करून नाल्यातील गाळ काढणे (शेतकऱ्यांनी तो गाळ शेतात पसरवून मृदा सुपीकता वाढवणे).
३.
सिमेंट नाला बांध, समपातळी चर (CCT), शेततळी आणि पाझर तलावांचे पुनरुज्जीवन.
४.
भूजल पातळीत वाढ करणे आणि कोरडवाहू शेतीला संरक्षित सिंचन देणे.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (1), (2) व (4) हे जलयुक्त शिवार अभियानाच्या तत्त्वांशी पूर्णपणे विसंगत आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
जलयुक्त शिवार अभियानाचा नारा 'पावसाचा प्रत्येक थेंब शेतात अडवणे आणि जिरवणे' हा होता, ज्यामुळे अवर्षणप्रवण गावांमध्ये विहिरींची भूजल पातळी १ ते २ मीटरने वाढण्यास मदत झाली.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (3), i.e., 'Decentralized watershed management, stream deepening, and contour bunding on the principle of 'Water Harvesting and Conservation' (Pani Adva, Pani Jirva)'.
Analysis:
•
Jalyukt Shivar Abhiyan: Launched by the Government of Maharashtra in December 2014 to make the state drought-resilient by 2019.
•
Strategic Interventions:
1.
Decentralized micro-watershed structures under the philosophy of 'Pani Adva, Pani Jirva' (Catch water, Percolate water).
2.
Stream/Nala widening, deepening, and desiltation (excavated nutrient silt was distributed back to farm plots).
3.
Construction of Continuous Contour Trenches (CCT), cement nala bunds, and farm ponds (Shet-tale).
4.
Recharging depleted groundwater aquifers in rain-shadow drought belts.
Distractor Analysis:
•
Options (1), (2), and (4) run directly contrary to watershed conservation tenets.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The scheme emphasized 'village-as-a-unit' decentralized water harvesting rather than building capital-intensive mega-dams.