महाराष्ट्रातील कृषी पद्धती आणि पीक रचनेसंदर्भातील सर्वसामान्य वैशिष्ट्य खालीलपैकी कोणते अचूक आहे?
EN
Which of the following correctly describes the most common agricultural practice and crop characteristic in Maharashtra?
योग्य उत्तर पर्याय (2) म्हणजेच कालवा/विहीर सिंचन, एकल पीक पद्धती, बहुतांश क्षेत्र पर्जन्य सिंचित (कोरडवाहू), मुख्य पीक ज्वारी आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
कोरडवाहू शेतीचे प्राबल्य: महाराष्ट्रातील एकूण लागवडीखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ८०% ते ८२% क्षेत्र पूर्णतः मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून (कोरडवाहू/पर्जन्य सिंचित) आहे. निव्वळ सिंचित क्षेत्र केवळ सुमारे १८-२०% आहे.
•
एकल पीक पद्धती (Mono-cropping): सिंचन मर्यादा आणि पाऊस अनिश्चित असल्याने बहुतांश शेतकरी वर्षातून एकच पीक (Single cropping) घेतात.
•
तृणधान्यांचे प्राबल्य: कोरडवाहू दख्खन पठारावर ज्वारी (खरीप व रब्बी) हे अन्नधान्यातील सर्वाधिक क्षेत्र व्यापणारे पारंपरिक पीक आहे.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (1) अयोग्य आहे, कारण महाराष्ट्रात बागायती क्षेत्र केवळ १८-२०% आहे, बहुतांश क्षेत्र बागायती नाही.
•
पर्याय (3) अयोग्य आहे, कारण भात केवळ किनारपट्टीच्या कोकणात आणि पूर्व विदर्भात मर्यादित आहे, संपूर्ण राज्याचे सर्वसामान्य वैशिष्ट्य नाही.
•
पर्याय (4) अयोग्य आहे, कारण चहा हे आसाम/प.बंगालचे पीक असून महाराष्ट्रात चहाची लागवड होत नाही.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
महाराष्ट्रातील शेतीचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे 'कोरडवाहू शेती' (Dryland Agriculture). राज्यातील निव्वळ पेरणी क्षेत्रापैकी सुमारे ५०% पेक्षा जास्त क्षेत्र दुष्काळप्रवण पट्ट्यात येते.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (2) i.e. Canal/well irrigation, single cropping, mostly rainfed (dryland), jowar as primary cereal.
Detailed Analysis:
•
Dominance of Rainfed Farming: Approximately 80% to 82% of Maharashtra's net cultivated area is rainfed (dryland agriculture), dependent entirely on the erratic Southwest Monsoon. Only 18-20% is irrigated.
•
Single Cropping: Due to moisture stress and limited assured irrigation, single cropping (mono-cropping) during Kharif or Rabi is standard practice across the plateau.
•
Cereal Dominance: Jowar (Sorghum) historically occupies the largest share among food grains across drought-prone Maharashtra due to its extreme drought tolerance.
Distractor Analysis:
•
Option (1) is incorrect because widespread drip-irrigated sugarcane represents barely 4-5% of gross cropped area, not the general state profile.
•
Option (3) is incorrect because rice cultivation is restricted to coastal Konkan and Eastern Vidarbha.
•
Option (4) is absurd as tea plantation is not practiced in Maharashtra.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Maharashtra's agricultural economy is predominantly rainfed (dryland). More than 50% of the state's net sown area falls within the identified drought-prone rain-shadow zone.