खालीलपैकी नागपूरच्या कोणत्या राजाने आपल्या मृत्यूनंतरच्या वारसाची काहीच व्यवस्था न केल्याने कंपनी सरकारने त्यांचे राज्य खालसा केले होते ?
EN
Which of the following Kings of Nagpur had made no provision for a successor before his death, leading the Company government to annex his state?
योग्य उत्तर: पर्याय (२) राजा रघुजी तिसरा
नागपूरचे भोसले राज्य खालसा (Annexation of Nagpur):
•
लॉर्ड डलहौसीने आपल्या 'संस्थान खालसा धोरणा'चा (Doctrine of Lapse) आधार घेऊन अनेक भारतीय संस्थाने ब्रिटिश साम्राज्यात विलीन केली.
•
नागपूरचे राजे रघुजी तिसरे (Raja Raghuji III) यांचा मृत्यू ११ डिसेंबर १८५३ रोजी झाला.
•
रघुजी तिसरे यांना स्वतःचा औरस पुत्र नव्हता, तसेच मृत्यूसमयी त्यांनी वारसाची कोणतीही अधिकृत व्यवस्था अथवा दत्तकविधान केले नव्हते (जरी त्यांच्या राणीने नंतर यशवंतरराव यांना दत्तक घेण्याचा प्रयत्न केला, तरी डलहौसीने तो फेटाळला).
•
डलहौसीने नागपूरचे राज्य १८५३-५४ मध्ये खालसा केले. या विलीनीकरणामुळे ब्रिटिशांना मध्य भारतातील कापूस पिकवणारा विस्तीर्ण प्रदेश आणि प्रचंड मोठा महसूल मिळाला.
•
विलीनीकरणानंतर ब्रिटिशांनी नागपूरच्या राजवाड्याची लूट केली आणि राजघराण्यातील हत्ती, घोडे, मौल्यवान दागिने व जवाहिर लिलावात विकले, ज्यामुळे लोकांमध्ये तीव्र असंतोष पसरला.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
डलहौसीच्या 'दत्तक वारसा नामंजूर' धोरणानुसार खालसा झालेली प्रमुख संस्थाने:
१.
सातारा (१८४८) - पहिले संस्थान
२.
जैतपूर व संबळपूर (१८४९)
३.
बघाट (१८५०)
४.
उदयपूर (१८५२)
५.
झाशी (१८५३)
६.
नागपूर (१८५३-५४ - रघुजी तिसरे)
•
१८५६ मध्ये अवध संस्थान 'गैरकारभाराचे कारण' (Maladministration) दाखवून खालसा करण्यात आले.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (2) Raja Raghuji III
Annexation of Nagpur under Doctrine of Lapse:
•
Under Lord Dalhousie's aggressive imperialist Doctrine of Lapse, any dependent Indian princely state whose ruler died without a direct male natural heir was annexed to British dominion.
•
In December 1853, Raja Raghuji III, the ruler of the Bhonsle kingdom of Nagpur, passed away without leaving a direct natural heir and without formally adopting a successor prior to his demise.
•
Lord Dalhousie rejected the subsequent adoption of Yashwant Rao by the senior queen (Annapurnabai) and officially annexed Nagpur in 1853–1854.
•
The annexation gave the British lucrative control over the cotton-growing black-soil tracts of the Berar and Vidarbha region. The British subsequently auctioned off the royal jewellery and treasures of the Nagpur palace, causing profound public outrage.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Key States annexed under the Doctrine of Lapse:
•
Satara (1848 – First state)
•
Jaitpur and Sambalpur (1849)
•
Baghat (1850)
•
Udaipur (1852)
•
Jhansi (1853 – Gangadhar Rao)
•
Nagpur (1853–54 – Raghuji III)
•
Awadh was annexed in 1856 on the grounds of "misgovernance" under Resident Outram's report.