राजस्थान राज्यातील खालीलपैकी कोणत्या नदीचा 'अंतर्गत जलप्रवाह प्रणाली'मध्ये (Inland Drainage System) समावेश होत नसून, ती समुद्राकडे वाहणाऱ्या बाह्य नदीप्रणालीचा भाग आहे?
EN
Which of the following rivers of Rajasthan is NOT part of the Inland Drainage System and instead belongs to an oceanic drainage network?
योग्य उत्तर: पर्याय (१) - पार्वती नदी.
विश्लेषण:
•
'पार्वती नदी' ही मध्य प्रदेशातील सिहोर जिल्ह्यात विंध्य पर्वतात उगम पावून राजस्थानमध्ये प्रवेश करते आणि सवाई माधोपूरजवळ 'चंबाळ नदी'ला मिळते. चंबाळ पुढे यमुनेला आणि यमुना गंगेला मिळून बंगालच्या उपसागरास मिळते; त्यामुळे ही 'बाह्य/सागरी जलप्रणाली'चा भाग आहे.
•
याउलट, कांतली, काकणी आणि घग्गर या राजस्थानमधील प्रसिद्ध 'अंतर्गत जलप्रवाह' (Inland Drainage) नद्या आहेत, ज्या समुद्रापर्यंत न पोहोचता वाळवंटात किंवा सरोवरात लुप्त होतात:
•
कांतली नदी: खंडेला टेकड्यांमधून (सीकर) उगम पावून चुरू जिल्ह्याच्या सीमेवर वाळूत लुप्त होते.
•
काकणी नदी: जैसलमेरमधील कोटडी गावात उगम पावून भुज सरोवरात संपते.
•
घग्गर नदी: शिवालिक टेकड्यांतून उगम पावून राजस्थानातील हनुमानगड/अनूपगड येथे वाळूत लुप्त होते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
राजस्थानमधील ६०% क्षेत्र अंतर्गत जलप्रणालीखाली येते. प्रमुख अंतर्गत नद्या: घग्गर, कांतली, काकणी, साबी, आणि रूपारेल.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (1) - Parvati River.
Analysis:
•
The Parvati River originates in the Vindhya Range (Sehore, MP), flows through Rajasthan, and joins the Chambal River near Sawai Madhopur. Chambal flows into the Yamuna, which merges into the Ganga and discharges into the Bay of Bengal, making it an oceanic (exorheic) river.
•
In contrast, Kantali, Kakni, and Ghaggar are quintessential inland (endorheic) rivers that terminate within the desert sands without reaching any sea:
•
Kantali River: Rises in Sikar and dries up in the sands of Churu.
•
Kakni River: Seasonal ephemeral stream in Jaisalmer forming Lake Bhuj.
•
Ghaggar River: The relic Saraswati stream, terminating in the sands of Hanumangarh.
Distractor Analysis:
•
Options (2), (3), and (4) terminate in inland desert sinks, leaving Parvati as the only sea-bound tributary.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Approximately 60% of Rajasthan's drainage is inland (endorheic). Key inland rivers: Ghaggar, Kantali, Sabi, Ruparel, and Kakni.