पुढीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत ? अ) भूस्थिर कक्षेतील सेवा जीवन पूर्ण झाल्यानंतर उपग्रह पुन्हा उच्च कक्षेत पाठविले जातात आणि नंतर निष्क्रिय केले जातात. ब) भूस्थिर कक्षेतील सेवा जीवन पूर्ण झाल्यानंतर उपग्रह सागरामध्ये पाडून नष्ट केले जातात. पर्यायी उत्तरे :
EN
Which of the following statements is/are correct?
a. After completing their operational service life in geostationary orbit, satellites are pushed into a higher orbit and then deactivated.
b. After completing their operational service life in geostationary orbit, satellites are de-orbited into the ocean.
Alternative Answers:
योग्य उत्तर: पर्याय (१) फक्त अ (Only a)
स्पष्टीकरण:
•
भूस्थिर उपग्रह (Geostationary Satellites): हे उपग्रह पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सुमारे ३६,००० किमी (३५,७८६ किमी) उंचीवर परिभ्रमण करतात.
•
कार्यकाळ संपल्यानंतरची प्रक्रिया (End-of-life disposal):
•
विधान (अ) बरोबर आहे: भूस्थिर कक्षेतील उपग्रहांचे सेवा जीवन (साधारण १० ते १५ वर्षे) संपल्यावर, उरलेल्या इंधनाचा वापर करून त्यांना भूस्थिर कक्षेच्या आणखी ३०० किमी वर (Graveyard Orbit / कबरस्थान कक्षा) ढकलले जाते आणि तेथे त्यांना कायमस्वरूपी निष्क्रिय (Decommission) केले जाते. यामुळे चालू कार्यरत उपग्रहांना कोणतीही धडक किंवा धोका निर्माण होत नाही.
•
विधान (ब) चूक आहे: ३६,००० किमी उंचीवरून उपग्रहाला पृथ्वीच्या वातावरणात खेचून महासागरात पाडण्यासाठी प्रचंड प्रमाणात इंधनाची आवश्यकता असते, जी अशक्यप्राय असते. समुद्रात (उदा. पॅसिफिक महासागरातील 'पॉइंट निमो') उपग्रह पाडण्याची प्रक्रिया केवळ कमी उंचीवरील (LEO - Low Earth Orbit, 200 ते 1000 किमी) उपग्रहांसाठीच केली जाते.
•
म्हणून फक्त विधान 'अ' बरोबर आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
LEO उपग्रह (कमी उंची): नियंत्रित पद्धतीने वातावरणात जाळून महासागरात (Point Nemo) पाडले जातात.
•
GEO उपग्रह (३६,००० किमी): भूस्थिर कक्षेच्या वर ग्रेव्हयार्ड कक्षेत (Graveyard Orbit) पाठवले जातात.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (1) Only a
Explanation:
•
Geostationary Satellites: Positioned in a circular orbit approximately 35,786 km (about 36,000 km) directly above the Earth's equator.
•
End-of-Life Disposal Analysis:
•
Statement (a) is CORRECT: Because de-orbiting a satellite from 36,000 km back to Earth requires an enormous amount of propellant ($\Delta v$), retiring geostationary satellites are maneuvered using their remaining fuel into a Graveyard Orbit (also called Disposal or Junk Orbit) approximately 200 to 300 km above the geostationary ring, where they are passivated and permanently parked.
•
Statement (b) is INCORRECT: Direct ocean de-orbiting into remote oceanic areas (such as Point Nemo in the South Pacific) is only feasible for satellites in Low Earth Orbit (LEO, 200–1,000 km), like the International Space Station or Mir, not for distant geostationary spacecraft.
•
Hence, only statement 'a' is correct.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Retirement protocols:
•
LEO Satellites: Atmospheric re-entry burn and controlled splashdown at Point Nemo (Oceanic Pole of Inaccessibility).
•
GEO Satellites: Pushed into the Graveyard Orbit ($~300$ km above GEO).