भारतात 1980 ते 1985 या काळात लहान जमीन धारकता होण्याची खालीलपैकी कोणती कारणे होती ? अ) वारसा कायदा ब) वेगाने वाढणारी लोकसंख्या क) ग्रामीण कर्जबाजारीपणा ड) वेगाने वाढणारी संयुक्त कुटुंब व्यवस्था पर्यायी उत्तरे :
EN
Which of the following were the reasons for small land holdings during 1980 to 1985 in India?
(a) Law of inheritance
(b) Rapidly growing population
(c) Rural indebtedness
(d) Rapidly growing joint family system
स्पष्टीकरण :
•
योग्य उत्तर पर्याय 3 (केवळ अ, ब आणि क) आहे.
जमीन धारणांचे उपविभाजन व तुकडीकरण (Sub-division and Fragmentation of Landholdings) :
•
भारतात सरासरी भूधारणा सातत्याने घटत असून लहान व सीमांत शेतकऱ्यांचे प्रमाण 86% पेक्षा जास्त झाले आहे. 1980-85 या काळात जमीन धारणा लहान होण्याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे होती:
1.
वारसा कायदा (Law of Inheritance - विधान अ योग्य): हिंदू वारसा कायदा व संबंधित कायद्यांनुसार पालकांच्या मृत्यूनंतर जमीन सर्व वारसांमध्ये (मुला-मुलींमध्ये) समान विभागली जाते, ज्यामुळे पिढ्यानपिढ्या जमिनीचे लहान लहान तुकडे पडतात.
2.
वेगाने वाढणारी लोकसंख्या (Rapid Population Growth - विधान ब योग्य): ग्रामीण भागात लोकसंख्या झपाट्याने वाढल्यामुळे जमिनीवरील लोकसंख्येचा भार (Pressure on land) वाढला, परिणामी दरडोई उपलब्ध जमिनीचे प्रमाण वेगाने घटले.
3.
ग्रामीण कर्जबाजारीपणा (Rural Indebtedness - विधान क योग्य): सावकार व अनौपचारिक कर्जाच्या विळख्यात अडकल्यामुळे शेतकऱ्यांना कर्जाची परतफेड करण्यासाठी जमिनीचे तुकडे विकावे लागत असत.
4.
संयुक्त कुटुंब व्यवस्थेचा ऱ्हास (विधान ड अयोग्य): संयुक्त कुटुंब व्यवस्था वेगाने वाढत नसून तिचा ऱ्हास (विघटन) होत असल्यामुळे आणि विभक्त कुटुंब पद्धती (Nuclear families) वाढल्यामुळे जमिनीची वाटणी होऊन जमिनीचे तुकडे पडतात. प्रश्नात 'वेगाने वाढणारी संयुक्त कुटुंब व्यवस्था' म्हटले आहे, जे चुकीचे आहे.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
जमिनीचे तुकडे पडण्याचे प्रमुख कारण संयुक्त कुटुंब व्यवस्थेचा ऱ्हास (Breakdown of Joint Family System) आहे, वाढ नाही.
•
वारसा कायदा, तीव्र लोकसंख्या वाढ आणि ग्रामीण कर्जबाजारीपणा ही भारतातील जमीन धारणा लहान होण्याची प्रमुख कारणे आहेत, त्यामुळे पर्याय 3 (केवळ अ, ब आणि क) बरोबर आहे.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Explanation:
•
The correct answer is Option 3 (Only a, b and c).
Causes of Sub-Division and Fragmentation of Land Holdings in India:
•
The average operational holding in India has declined drastically over decades, turning the vast majority (over 86%) of farmers into small and marginal farmers. During 1980–85 and subsequent decades, the primary causes were:
1.
Law of Inheritance (Statement a is correct): Inheritance laws prescribe equal division of ancestral land among all legal heirs, leading to physical subdivision of family farms into ever smaller parcels with each generation.
2.
Rapid Population Growth (Statement b is correct): Fast population growth in rural areas without a commensurate shift of the labor force to non-agricultural sectors placed severe demographic pressure on fixed land assets.
3.
Rural Indebtedness (Statement c is correct): Chronic indebtedness to moneylenders forced impoverished farmers to distress-sell portions of their land plots to settle debts.
4.
Disintegration (Breakdown) of the Joint Family System (Statement d is incorrect): It is the decline/breakdown of joint families into nuclear families that leads to partition and fragmentation of agricultural land. The statement claims "rapidly growing joint family system", which is factually incorrect.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
The disintegration (breakdown) of joint families—not their growth—leads to land division.
•
Inheritance laws, rapid population pressure, and rural indebtedness are classic textbook causes for the shrinking size of agricultural landholdings in India.