“कायद्याची प्रक्रिया ही योग्य असली पाहिजे' असा निर्वाळा या खटल्यात दिला आहे.
EN
In which landmark case was it ruled that the procedure established by law must be 'just, fair and reasonable' ('Due Process of Law')?
योग्य उत्तर: पर्याय ३ (मनेका गांधी वि. भारत सरकार)
सविस्तर विश्लेषण:
•
मनेका गांधी वि. भारत सरकार (Maneka Gandhi v. Union of India, 1978): हा भारतीय न्यायव्यवस्थेतील मानवी हक्कांचा सुवर्णकाळ मानला जातो.
•
मनेका गांधी यांचा पासपोर्ट पारपत्र कायद्याच्या कलम १०(३)(c) अन्वये सार्वजनिक हिताचे कारण दाखवून जप्त करण्यात आला होता आणि कारणे देण्यास नकार दिला होता.
•
सर्वोच्च न्यायालयाने ए. के. गोपालन (1950) मधील संकुचित दृष्टिकोन बाजूला सारून असा क्रांतिकारी निर्वाळा दिला की:
१.
कलम २१ मधील 'कायद्याने प्रस्थापित केलेली कार्यपद्धती' (Procedure established by law) ही केवळ मनमानी नसून 'वाजवी, न्याय्य आणि निष्पक्ष' (Just, Fair and Reasonable) असली पाहिजे.
२.
म्हणजेच न्यायालयाने अमेरिकन संविधानातील 'कायद्याची योग्य प्रक्रिया' (Due Process of Law) ही संकल्पना भारतीय कलम २१ मध्ये अंतर्भूत केली.
३.
कलम १४, १९ आणि २१ हे एकमेकांशी जोडलेले आहेत (Golden Triangle / सुवर्ण त्रिकोण).
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
•
'Procedure established by law' चे रूपांतर 'Due Process of law' मध्ये: मनेका गांधी खटला (१९७८).
•
संविधानाचा सुवर्ण त्रिकोण (Golden Triangle): कलम १४, १९ आणि २१.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option 3 (Maneka Gandhi v. Union of India)
Detailed Explanation:
•
In Maneka Gandhi v. Union of India (1978), the Supreme Court gave an expansive and humane interpretation to Article 21 (Right to Life and Personal Liberty).
•
Overruling its earlier narrow stance in *A. K. Gopalan (1950)*, the court ruled that the 'procedure established by law' depriving a person of life or personal liberty must be just, fair, and reasonable, and not fanciful, arbitrary, or oppressive.
•
This judgment effectively infused the American doctrine of 'Due Process of Law' into Indian constitutional jurisprudence.
•
It also established the concept of the Golden Triangle of Fundamental Rights (Articles 14, 19, and 21).
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
•
Transformation from 'Procedure established by law' to 'Due process of law': Maneka Gandhi (1978).
•
The Golden Triangle of the Constitution: Articles 14, 19, and 21.