नवीन सहस्रकाच्या सुरुवातीला (Post-2000s) भारतातील कृषी क्षेत्राच्या वृद्धीदरामध्ये निर्माण झालेली फिकी (मंद/कलाहीन) वृद्धी प्रामुख्याने खालीलपैकी कोणत्या कारणांमुळे घडून आली? अ) कृषी क्षेत्रातील संस्थात्मक व पायाभूत संरचनात्मक त्रुटी ब) सिंचन व ग्रामीण पायाभूत सुविधांमध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील गुंतवणुकीची कमी झालेली पातळी क) रासायनिक खतांचा (NPK) कमालीचा असमतोल वापर आणि जमिनीची खालावलेली सुपीकता ड) कृषिक्षेत्रातील धारण क्षेत्रांचे दिवसेंदिवस लहान होत चाललेले आकारमान (Fragmented Landholdings) पर्यायी उत्तरे:
EN
The lackluster and decelerating growth trajectory experienced by India's agricultural sector at the turn of the new millennium (post-2000) was primarily attributed to which combination of factors?
a) Institutional and infrastructure structural bottlenecks in rural sectors
b) Low levels of capital formation and declining public sector investment
c) Highly skewed and imbalanced application of fertilizers (NPK ratio) degrading soil fertility
d) Fragmented and shrinking average operational landholdings
Alternative Options:
योग्य उत्तर पर्याय (४) फक्त अ, ब आणि क आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
नवीन सहस्रकातील कृषी वृद्धीची मंदावलेली गती:
•
नवव्या (१९९७-२००२) आणि दहाव्या (२००२-२००७) पंचवार्षिक योजनेदरम्यान कृषी वृद्धीदर अवघ्या २% ते २.५% वर घसरला होता. नियोजन मंडळाने व राष्ट्रीय कृषी आयोगाने (स्वामिनाथन आयोग) याची खालील प्रमुख कारणे नोंदवली होती:
१)
संरचनात्मक त्रुटी (विधान अ): विपणन (APMC), साठवणूक, शीतगृहांचा अभाव आणि विस्तार सेवांचे दुर्बल जाळे.
२)
सार्वजनिक गुंतवणुकीत घट (विधान ब): १९८० च्या दशकात कृषी क्षेत्रात होणारी सार्वजनिक भांडवल निर्मिती १९९० आणि २००० च्या सुरुवातीला मोठ्या प्रमाणावर घटली (जीडीपीच्या २% पेक्षा खाली गेली). सिंचन प्रकल्पांची रखडपट्टी हे याचे मोठे कारण होते.
३)
खतांचा असमतोल वापर (विधान क): युरियावरील अवाजवी अनुदानामुळे N:P:K चा आदर्श प्रमाण (४:२:१) बिघडून तो ८:३:१ असा अत्यंत असमतोल बनला, ज्यामुळे जमिनीची नैसर्गिक सुपीकता आणि उत्पादकता खालावली.
•
आयोगाची उत्तरतालिका:
•
जरी जमिनीचे तुकडीकरण (ड) ही एक दीर्घकालीन समस्या असली, तरी तत्कालीन धोरणात्मक मसुद्यानुसार (अ), (ब) आणि (क) हे तीन तत्कालीन कृषी मंदीचे प्राथमिक तातडीचे कारक म्हणून निश्चित करण्यात आले होते.
पर्यायांचे विश्लेषण:
•
आयोगाच्या अधिकृत उत्तरतालिकेनुसार पर्याय (४) फक्त अ, ब आणि क हे अचूक उत्तर ठरते.
•
पर्याय (१), (२) व (३) अपूर्ण आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
भारतातील रासायनिक खतांचा (NPK - Nitrogen, Phosphorus, Potassium) आदर्श गुणोत्तर ४ : २ : १ मानला जातो; परंतु पंजाब, हरियाणामध्ये युरियाच्या अतिवापरामुळे हा गुणोत्तर ३०:८:१ इतका अत्यंत विकृत झाला होता.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
The correct answer is Option (4) Only a, b and c.
Detailed Analysis:
•
Agrarian Crisis and Deceleration in the New Millennium:
•
During the Ninth (1997–2002) and early Tenth (2002–2007) Five-Year Plans, agricultural GDP growth slumped to an anemic ~2%, provoking widespread distress. Official policy documents (Planning Commission and the National Commission on Farmers chaired by Dr. M. S. Swaminathan) identified key drivers:
1)
Structural Bottlenecks (Statement a): Dysfunctional APMC mandis, absence of cold storage chains, and decay of extension education networks.
2)
Precipitous Decline in Public Investment (Statement b): Capital outlays on canal irrigation, rural electrification, and soil conservation shrank sharply as fiscal deficits forced budget curtailments.
3)
Imbalanced Chemical Fertilization (Statement c): Highly distorted pricing favoring urea (subsidized nitrogen) skewed the national NPK application ratio away from the ideal 4:2:1 to an ecologically damaging 8.2:3.2:1 (and exceeding 30:8:1 in northwest states), causing acute soil micronutrient exhaustion.
•
Contextual Key Alignment:
•
While land fragmentation (d) was an ongoing historical constraint, contemporary policy literature targeted items (a), (b), and (c) as the primary immediate drivers of post-2000 deceleration.
Distractor Analysis:
•
Option (4) Only a, b and c strictly aligns with the official commission key.
•
Options (1), (2), and (3) are incomplete subsets.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
The ideal NPK (Nitrogen : Phosphorus : Potassium) fertilizer ratio for Indian soil health is 4 : 2 : 1; heavily skewed subsidization of urea caused acute soil degradation.