योग्य निकाल देण्यासाठी न्यायमंडळांनी ........... चा अवलंबन करणे आवश्यक असते.
EN
To deliver a just verdict, it is essential for tribunals and courts to adhere to ...........
अचूक उत्तर: पर्याय (३) नैसर्गिक न्यायाची तत्वे
प्रशासकीय कायदा आणि न्यायिक निर्णयप्रक्रियेच्या नियमांनुसार पर्याय (३) नैसर्गिक न्यायाची तत्वे हे अचूक उत्तर आहे.
सविस्तर विश्लेषण:
•
पर्याय (३) अचूक उत्तर: कोणत्याही न्यायाधिकरण (Tribunal), अर्ध-न्यायिक संस्था किंवा न्यायालयाला योग्य व निष्पक्ष निकाल देण्यासाठी 'नैसर्गिक न्यायाची तत्त्वे' (Principles of Natural Justice) पाळणे अनिवार्य असते. यात दोन मूलभूत नियमांचा समावेश होतो:
१.
*Nemo judex in causa sua* (कोणीही स्वतःच्या प्रकरणात स्वतः न्यायाधीश असू शकत नाही - पक्षपाताविरुद्ध नियम).
२.
*Audi alteram partem* (दुसऱ्या बाजूला म्हणणे मांडण्याची वाजवी संधी दिली पाहिजे).
या तत्त्वांचे उल्लंघन झाल्यास तो निकाल अवैध आणि शून्य ठरतो.
•
पर्याय (१) चुकीचा: 'खुलेपणा' हे सुशासनाचे एक अंग असले तरी न्यायनिर्णयासाठी ते सर्वसमावेशक वैधानिक तत्त्व नाही.
•
पर्याय (२) चुकीचा: 'निःपक्षपातीपणा' हा नैसर्गिक न्यायाच्या तत्त्वांचाच एक भाग (घटक) आहे; मात्र 'नैसर्गिक न्यायाची तत्त्वे' ही संकल्पना संपूर्ण व सर्वसमावेशक आहे.
•
पर्याय (४) चुकीचा: केवळ तांत्रिक कार्यपद्धती पाळणे पुरेसे नसते, ती पद्धती न्याय्य व नैसर्गिक न्यायाशी सुसंगत असावी लागते.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
📌 MPSC परीक्षा टीप: नैसर्गिक न्यायाची मूलभूत तत्त्वे (Natural Justice):
•
नियम १: Nemo debet esse judex in propria causa (Rule against Bias).
•
नियम २: Audi alteram partem (Right to a fair hearing).
•
नियम ३: Reasoned Decision (Speaking Order - निकालाची समर्पक कारणे देणे).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) Principles of Natural Justice
In judicial and administrative jurisprudence, Option (3) Principles of Natural Justice is the correct answer.
Detailed Analysis:
•
Option (3) is correct: Adherence to the Principles of Natural Justice (नैसर्गिक न्यायाची तत्त्वे) is mandatory for tribunals, courts, and quasi-judicial authorities to deliver a fair and lawful verdict. It comprises two fundamental maxims:
1.
*Nemo judex in causa sua:* Rule against bias (no one shall be a judge in their own cause).
2.
*Audi alteram partem:* Rule of fair hearing (hear the other side before deciding).
Any decision reached in violation of these principles is void ab initio.
•
Option (1) is incorrect: Openness is an institutional virtue, but not the overarching jurisprudential framework of adjudication.
•
Option (2) is incorrect: Impartiality is merely one component of the broader doctrine of Natural Justice.
•
Option (4) is incorrect: Strict adherence to procedural technicalities without natural justice fails the test of substantive justice.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
📌 MPSC Exam Tip: Core Tenets of Natural Justice:
•
Nemo judex in causa sua (No bias).
•
Audi alteram partem (Hear both sides).
•
Speaking Order (Reasoned administrative or judicial decisions).