भारतीय राज्यघटनेने स्वीकारलेल्या 'संसदीय शासनपद्धती'ची (Parliamentary Form of Government) खालीलपैकी कोणती वैशिष्ट्ये आहेत? (अ) नामधारी आणि वास्तव कार्यकारी प्रमुख (Nominal & Real Executives) (ब) कायदेमंडळाप्रती मंत्रिमंडळाची सामूहिक जबाबदारी (Collective Responsibility) (क) मंत्रिमंडळाचा राजकीय एकजिनसीपणा (Political Homogeneity) (ड) कायदेमंडळाच्या कनिष्ठ सभागृहाचे विसर्जन (Dissolution of Lower House) (इ) कायदेमंडळ व कार्यकारी मंडळ यांच्यात संपूर्ण सत्ताविभाजन (Strict Separation of Powers) खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा:
EN
Which of the following are distinct features of the 'Parliamentary Form of Government' adopted by the Indian Constitution?
(a) Presence of nominal and real executives
(b) Collective responsibility of the executive to the legislature
(c) Political homogeneity of the council of ministers
(d) Dissolution of the lower house of the legislature
(e) Strict separation of powers between executive and legislature
Choose the correct option:
योग्य उत्तर: पर्याय (३) - (अ), (ब), (क) आणि (ड).
विश्लेषण:
•
संसदीय शासनपद्धतीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
•
(अ) नामधारी व वास्तव प्रमुख: राष्ट्रपती हे नामधारी (De jure) तर पंतप्रधान हे वास्तव (De facto) कार्यकारी प्रमुख असतात.
•
(ब) सामूहिक जबाबदारी: हे संसदीय पद्धतीचे हृदय आहे (कलम ७५(३) - मंत्रिमंडळ लोकसभेला सामूहिकरीत्या जबाबदार असते).
•
(क) राजकीय एकजिनसीपणा: सर्व मंत्री एकाच राजकीय विचारसरणीचे किंवा युतीतील समान किमान कार्यक्रमाशी बांधील असतात.
•
(ड) कनिष्ठ सभागृहाचे विसर्जन: पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने राष्ट्रपती कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वी लोकसभा विसर्जित करू शकतात.
•
विधान (इ) संसदीय पद्धतीचे वैशिष्ट्य नाही: 'कठोर सत्ताविभाजनाचे तत्त्व' (Strict Separation of Powers) हे अध्यक्षीय शासनपद्धतीचे (उदा. अमेरिका) वैशिष्ट्य आहे. संसदीय पद्धतीत कायदेमंडळ आणि कार्यकारी मंडळ यांच्यात सत्तेचे विभाजन नसून 'सत्ता समन्वय आणि एकत्रीकरण' (Fusion of Powers) असते (मंत्री हे संसदेचेही सदस्य असतात).
•
म्हणून (अ), (ब), (क) आणि (ड) ही चार वैशिष्ट्ये बरोबर आहेत.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
संसदीय पद्धती = सत्ता समन्वय व जबाबदारी (Cooperation & Responsibility).
अध्यक्षीय पद्धती = कठोर सत्ताविभाजन व स्थैर्य (Separation of Powers & Stability).
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) - (a), (b), (c), and (d).
Analysis:
•
Features of the Parliamentary System:
•
(a) Dual Executives: Nominal head (President/Monarch) and Real head (Prime Minister).
•
(b) Collective Responsibility: The bedrock of parliamentary democracy (Article 75(3) - Council of Ministers is collectively responsible to the Lok Sabha).
•
(c) Political Homogeneity: Ministers usually belong to the same political party or share a Common Minimum Programme in a coalition.
•
(d) Dissolution of Lower House: The Prime Minister can advise the President to dissolve the Lok Sabha before its term expires.
•
Statement (e) is NOT a parliamentary feature: 'Strict Separation of Powers' is the hallmark of the Presidential System (as in the USA). The Parliamentary system is characterised by the 'fusion of powers' and close coordination between the legislature and executive (ministers are drawn from the legislature).
•
Hence, (a), (b), (c), and (d) are parliamentary features.
Distractor Evaluation:
•
Option (3): Accurately selects features (a) through (d) while correctly excluding (e).
•
Option (4): Incorrectly includes strict separation of powers.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
Core principle: Parliamentary government is based on the principle of coordination and cooperation between legislative and executive organs (fusion of powers), whereas Presidential government is based on strict separation of powers.