खालीलपैकी कुठल्या भारतीय राष्ट्रपतींनी पॉकेट वेटोचा वापर केला?
EN
Which of the following Indian Presidents exercised the 'Pocket Veto'?
अचूक उत्तर: पर्याय (3) ग्यानी झैलसिंग
सविस्तर घटनात्मक विश्लेषण:
•
पॉकेट वेटो (पाकिट नकाराधिकार - अनुच्छेद 111):
•
भारतीय राज्यघटनेत राष्ट्रपतींनी विधेयकावर किती कालावधीत निर्णय घ्यावा याची कोणतीही कालमर्यादा निश्चित केलेली नाही ("The pocket of the Indian President is larger than that of the US President").
•
त्यामुळे राष्ट्रपती विधेयक संमत न करता, नामंजूर न करता आणि परत न पाठवता अनिश्चित काळासाठी स्वतःकडे प्रलंबित ठेवू शकतात.
•
ग्यानी झैलसिंग यांचा ऐतिहासिक वापर:
•
1986 मध्ये राजीव गांधी सरकारने संसदेत पारित केलेल्या भारतीय टपाल कार्यालय (सुधारणा) विधेयक, 1986 (Indian Post Office Amendment Bill, 1986) वर तत्कालीन राष्ट्रपती ग्यानी झैलसिंग यांनी पॉकेट वेटोचा वापर केला.
•
या विधेयकामुळे वृत्तपत्रांचे व नागरिकांचे टपाल अडवण्याचा (पत्रे तपासण्याचा) अधिकार सरकारला मिळणार होता, ज्यावर वृत्तपत्र स्वातंत्र्यावर गदा येत असल्याचा आरोप झाला होता. झैलसिंग यांनी या विधेयकावर कोणतीही स्वाक्षरी न करता ते आपल्या टेबलावर प्रलंबित ठेवले.
•
पुढे 1989 मध्ये राष्ट्रपती आर. वेंकटरमण यांनी हे विधेयक पुनर्विचारासाठी परत पाठवले आणि नंतर ते बारगळले.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
📌 MPSC परीक्षा टीप:
•
राष्ट्रपतींचे 3 नकाराधिकार (अनुच्छेद 111):
1.
निरंकुश नकाराधिकार (Absolute Veto): खाजगी विधेयक किंवा मंत्रिमंडळाने राजीनामा दिल्यास विधेयक नाकारणे.
2.
निलंबनात्मक नकाराधिकार (Suspensive Veto): पुनर्विचारासाठी परत पाठवणे (धन विधेयकावर वापरता येत नाही).
3.
पाकिट नकाराधिकार (Pocket Veto): कोणतीही कृती न करता प्रलंबित ठेवणे (उदा. 1986 मध्ये ग्यानी झैलसिंग).
•
घटनादुरुस्ती विधेयकावर: 24व्या घटनादुरुस्ती (1971) नुसार कोणताही नकाराधिकार वापरता येत नाही.
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (3) Gyani Zail Singh
Detailed Constitutional Analysis:
•
Pocket Veto under Article 111:
•
The Constitution does not prescribe any time limit within which the President must make a decision on a bill sent for assent. Thus, the President can simply keep the bill pending indefinitely without giving or withholding assent or returning it.
•
Gyani Zail Singh's Historic Precedent:
•
In 1986, President Gyani Zail Singh exercised the pocket veto with respect to the Indian Post Office (Amendment) Bill, 1986.
•
The bill, passed by Rajiv Gandhi's government, gave broad powers to the government to intercept citizens' letters and communications, which was widely seen as an infringement of freedom of speech and privacy.
•
President Zail Singh took no action on the bill and kept it pending. Later, in 1989, President R. Venkataraman returned it for reconsideration to the National Front government, and it was ultimately dropped.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
📌 MPSC Exam Tip:
•
President's Veto Powers (Article 111):
1.
Absolute Veto: Withholding assent completely.
2.
Suspensive Veto: Returning for reconsideration (cannot be used for Money Bills).
3.
Pocket Veto: Keeping the bill pending indefinitely (used by Gyani Zail Singh in 1986).
•
24th Amendment (1971): President has NO veto power over Constitutional Amendment Bills (assent is mandatory).