मानवी हक्क आयोगाला एखाद्या प्रकरणाची चौकशी करतेवेळी कोणत्या न्यायालयाचे हक्क प्राप्त होतात?
EN
While inquiring into a case, the Human Rights Commission possesses all the powers of which court?
अचूक उत्तर: पर्याय (१) दिवाणी न्यायालय
सविस्तर कायदेशीर व तांत्रिक विश्लेषण:
•
मानवी हक्क संरक्षण कायदा, १९९३ चे कलम १३ (चौकशीशी संबंधित आयोगाचे अधिकार):
कलम १३(१) नुसार:
*या अधिनियमाखालील तक्रारींची चौकशी करताना आयोगाला दिवाणी प्रक्रिया संहिता, १९०८ (Code of Civil Procedure, 1908 - CPC) अंतर्गत दाव्याची सुनावणी करणाऱ्या दिवाणी न्यायालयाचे (Civil Court) सर्व अधिकार प्राप्त असतात.*
•
कलम १३(१) अंतर्गत दिवाणी न्यायालयाचे अधिकार:
(अ)
साक्षीदारांना समन्स बजावणे आणि त्यांना हजर राहण्यास भाग पाडणे तसेच शपथेवर त्यांची तपासणी करणे.
(ब)
कोणताही दस्तऐवज शोधून काढणे व सादर करण्याचे आदेश देणे.
(क)
प्रतिज्ञापत्रांवर (affidavits) पुरावे स्वीकारणे.
(ड)
कोणत्याही न्यायालयाकडून किंवा कार्यालयाकडून सार्वजनिक दस्तऐवज मागवणे.
(इ)
साक्षीदारांची किंवा दस्तऐवजांची तपासणी करण्यासाठी कमिशन जारी करणे.
•
तसेच कलम १३(४) नुसार आयोगास स्वतःच्या कार्यालयात दस्तऐवज जप्त करण्याचे अधिकार असतात आणि कलम १३(५) नुसार आयोगास CrPC कलम १९५ व ३४० च्या हेतूंसाठी दिवाणी न्यायालय मानले जाते.
•
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
•
पर्याय (२), (३) व (४): आयोगाला सर्वोच्च, उच्च किंवा फौजदारी न्यायालयाचे अधिकार नसतात, तर दिवाणी दाव्याची चौकशी करणाऱ्या दिवाणी न्यायालयाचे (Civil Court) अधिकार असतात.
MPSC परीक्षा टीप
परीक्षेसाठी महत्त्वपूर्ण संकल्पना व शॉर्टकट
📌 MPSC परीक्षा टीप:
कलम १३: चौकशी करताना अधिकार = दिवाणी न्यायालय (Civil Court).
•
आयोग साक्षीदारांना समन्स बजावू शकतो व दस्तऐवज मागवू शकतो.
•
परंतु आयोग दिवाणी न्यायालयाप्रमाणे स्वतः आदेश देऊन शिक्षा देऊ शकत नाही; ते अधिकार केवळ शिफारस स्वरूपाचे आहेत!
translate
English Explanation / स्पष्टीकरण:
Correct Answer: Option (1) Civil Court
Detailed Legal & Technical Analysis:
•
Section 13 of the Protection of Human Rights Act, 1993 (Powers relating to inquiries):
Section 13(1) explicitly provides that the Commission shall, while inquiring into complaints under this Act, have all the powers of a Civil Court trying a suit under the Code of Civil Procedure, 1908 (CPC).
•
Specific Powers under Section 13(1):
(a)
Summoning and enforcing the attendance of witnesses and examining them on oath;
(b)
Discovery and production of any document;
(c)
Receiving evidence on affidavits;
(d)
Requisitioning any public record from any court or office;
(e)
Issuing commissions for the examination of witnesses or documents.
•
Under Section 13(5), the Commission is deemed to be a Civil Court for the purposes of Section 195 and Chapter XXVI of the CrPC, 1973.
•
Analysis of Other Options:
•
Options (2), (3), and (4) incorrectly mention Supreme Court, High Court, or Criminal Court. The statutory statute confers powers of a Civil Court.
MPSC EXAM TIP
High-Yield Exam Strategy Tip
📌 MPSC Exam Tip:
Section 13 Inquiry Powers:
•
Status: Equivalent to a Civil Court trying a suit under CPC 1908.
•
Can enforce witness attendance and requisition public records, but lacks penal sentencing powers!